Dưới những tầng đất đá của Vùng mỏ hôm nay là câu chuyện lịch sử bắt đầu từ 186 năm về trước, khi những nhát cuốc khai than đầu tiên ở Yên Lãng dưới triều Nguyễn, mở đầu một dấu mốc quan trọng của ngành khai thác than Việt Nam. Trải qua những cuộc khai thác quy mô lớn của tư bản Pháp, từ những hầm lò tối tăm, những công trường đẫm mồ hôi và nước mắt, giai cấp công nhân mỏ đã ra đời, trưởng thành trong đấu tranh, hun đúc nên truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” – tài sản tinh thần vô giá của các thế hệ thợ mỏ và con người Quảng Ninh.
Những cột mốc
Chọn một năm để xem những thông tin chính trong hành trình hình thành Vùng than.
Triều Nguyễn bắt đầu chú ý đến than ở Đông Triều
Năm 1837, Bộ Công của Triều đình nhà Nguyễn mua 100 tấn than chở về kinh đô Huế.
Từ những vùng núi, triền đồi ở Đông Triều, những vỉa than đen ẩn mình trong lòng đất đã sớm được người dân biết đến và sử dụng từ trước đó. Nhưng phải đến thế kỷ XIX, nguồn tài nguyên ấy mới từng bước được triều đình nhà Nguyễn chú ý. Năm 1837, Bộ Công của Triều đình nhà Nguyễn mua 100 tấn than chở về kinh đô Huế. Điều này cho thấy than đá không còn đơn thuần là sản vật được người dân địa phương biết đến, mà đã bắt đầu được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có giá trị sử dụng tốt.
Tháng 12 năm Minh Mệnh năm thứ 20, Tôn Thất Bật, Tổng đốc Hải Yên, một người rất quan tâm đến việc củng cố binh bị, giữ gìn cuộc sống bình an, đồng thời nỗ lực tìm cách mở mang kinh tế để cải thiện đời sống cho dân, đã dâng sớ xin phép khai mở mỏ than ở Yên Lãng, Đông Triều. Tôn Thất Bật mong muốn nhân dân có việc làm, tăng thêm nguồn thu nhập mà Triều đình lại thu được một nguồn sản vật lớn. Sau khi nhận được sớ tấu, Vua Minh Mệnh đã ra Chỉ dụ chuẩn y sớ tấu.
Ngày 10/1/1840, tức ngày 6 tháng 12 năm Minh Mệnh thứ 20, vua Minh Mệnh ban Dụ cho phép Tổng đốc Hải Yên Tôn Thất Bật tổ chức khai thác than tại núi An Lãnh (Yên Lãng), Đông Triều. Sự kiện này được xác định là mốc chính thức khai sinh ngành khai thác than Việt Nam.
Bức Dụ của vua Minh Mệnh vì thế không chỉ là một văn bản hành chính của triều Nguyễn. Đó còn là tư liệu lịch sử đặc biệt quan trọng, giúp xác lập một dấu mốc cụ thể về sự ra đời của ngành khai thác than Việt Nam. Đây là lần đầu tiên việc khai thác than tại Đông Triều được triều đình chính thức cho phép tổ chức trên cơ sở một tờ sớ của quan địa phương và sử dụng nhân công để khai thác. Từ vùng Yên Lãng, hoạt động khai thác than từng bước mở rộng ra nhiều khu vực khác của vùng mỏ Quảng Ninh.
Trước và trong thời kỳ Minh Mệnh, một số địa điểm thuộc vùng than Đông Triều đã bắt đầu khai thác, hình thành những công trường than đá đầu tiên. Khi ấy, việc khai thác còn hết sức sơ khai: Quy mô nhỏ, phương pháp thủ công, công cụ lao động thô sơ.
Những người trực tiếp đào than phần đông là dân nghèo từ các vùng quê, nhất là đồng bằng Bắc Bộ, tìm đến kiếm kế sinh nhai. Một bộ phận còn bị huy động lao động theo hình thức phu dịch. Họ dùng sức người đào những đường khai thác đầu tiên, đưa từng khối than từ lòng đất lên mặt đất. Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tại các công trường khi ấy chưa phải quan hệ giữa người sở hữu tư liệu sản xuất và người bán sức lao động. Vì thế, một đội ngũ công nhân mỏ theo đúng nghĩa chưa hình thành.
Bước ngoặt lớn diễn ra vào nửa cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước chiếm đóng và thiết lập quyền khai thác tài nguyên tại Quảng Ninh.
Ngày 12/3/1883, thực dân Pháp đánh chiếm khu mỏ Quảng Ninh. Ngày 24/4/1884, dưới sự sắp đặt và ép buộc của thực dân Pháp, triều đình nhà Nguyễn làm văn tự bán khu mỏ Hồng Gai - Cẩm Phả không thời hạn cho tư bản Pháp.
Ngày 24/4/1888, một công ty khai thác than đá lớn nhất nước Pháp được thành lập mang tên Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ. SFCT được quyền quản lý, khai thác 21.932 héc ta, từ Hòn Gai đến Mông Dương. Cùng năm 1888, triều đình nhà Nguyễn bán mỏ khu vực Mạo Khê-Đông Triều cho tập đoàn tư bản Pháp viết tắt là S.F.D.T và tiếp theo là các cuộc cuộc nhượng bán mỏ cho các nhà tư bản khác, cuối cùng rơi vào 2 công ty là SFCT (quản lí khu vực Hòn Gai – Cẩm Phả) và S.F.D.T (quản lí khu vực Mạo Khê-Đông Triều). Đến hết năm 1988, toàn bộ khu mỏ than Quảng Ninh đã trở thành nhượng địa của Pháp và được phân chia cho các tập đoàn tư bản Pháp khai thác.
Tại Vùng mỏ, thời gian này, có 6 mỏ lớn, nhiều mỏ nhỏ, 2 bến cảng đảm bảo cho tàu trọng tải 3000 – 10.000 tấn vào ra; một nhà máy điện công suất 1000 KW; 2 nhà máy cơ khí và nhiều trạm cơ khí nhỏ.
Dấu ấn của thời kỳ ấy hiện lên trên bản đồ những địa danh gắn với lịch sử ngành Than. Mạo Khê, Đông Triều là vùng đất có lịch sử khai thác từ sớm, nơi những vỉa than đầu tiên được đưa vào khai thác theo sự chuẩn y của triều đình nhà Nguyễn. Hòn Gai trở thành trung tâm khai thác và điều hành quan trọng của SFCT. Cẩm Phả phát triển thành địa bàn tập trung nhiều mỏ than lớn. Cửa Ông giữ vai trò cửa ngõ vận chuyển, tập kết và xuất khẩu than, kết nối những công trường sâu trong đất liền với các tuyến hàng hải.
Cùng với các khai trường, thực dân Pháp đầu tư máy móc, thiết bị, mở đường giao thông, xây dựng bến rót than, nhà máy điện, cơ sở cơ khí và các công trình phục vụ sản xuất. Những tuyến vận chuyển than dần hình thành, kết nối các khu vực khai thác với cảng biển.
Để khai thác than, việc quan trọng là phải có nhân công cho những công trường ngày càng mở rộng. Vì thế, các chủ mỏ Pháp ráo riết mộ phu tại nhiều tỉnh, thành từ Hà Tĩnh trở ra, đặc biệt là khu vực duyên hải và đồng bằng Bắc Bộ. Đối tượng chủ yếu là nông dân nghèo, mất đất, thiếu việc làm. Họ đến từ nhiều miền quê, chủ yếu là Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình, Hải Dương, Thanh Hóa, Bắc Giang, Lạng Sơn... Bên cạnh người Kinh còn có đồng bào Tày, Sán Dìu, Hoa và cư dân bản địa sinh sống lâu đời ở vùng mỏ. Họ tụ về các khai trường, hầm mỏ bán sức lao động, bước vào một thế giới hoàn toàn khác, nơi những tầng lò sâu hun hút, tiếng cuốc, tiếng choòng và bụi than trở thành nhịp điệu thường ngày.
Trong khoảng 20 năm cuối thế kỷ XIX, tầng lớp công nhân mỏ hiện đại đầu tiên ở Quảng Ninh bắt đầu hình thành và phát triển. Sự phát triển ấy diễn ra mạnh mẽ trong giai đoạn 1897-1929.
Theo cuốn Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh, tập I, từ sau năm 1925 trở đi là thời kỳ đẩy mạnh ráo riết công cuộc khai thác của tư bản Pháp ở khu mỏ Quảng Ninh, số lượng công nhân trong 3 năm, từ năm 1922 đến 1925, đã tăng thêm gần 10 ngàn người, tức là 23.416 người. Năm 1929 là đỉnh cao của thời kỳ mở rộng khai thác than của tư bản Pháp ở Quảng Ninh, sản lượng than và lợi nhuận của các công ty mỏ đạt đến con số cao nhất kể từ đó về trước. Nhân tố quyết định tạo ra bước nhảy vọt trong sản xuất kinh doanh của các công ty mỏ trong thời kỳ ấy, là sự tăng nhanh số lượng công nhân. Từ năm 1929 trở đi, số thợ mỏ Quảng Ninh là 35.900 người, chiếm 90% số công nhân mỏ toàn Đông Dương. Đây là con số thống kê thợ mỏ trong các công ty mỏ của người Pháp. Còn con số thợ mỏ trong các cơ sở khai thác của người Việt Nam năm 1924 là 138 người; năm 1925, tăng lên 769 người; 6 tháng đầu năm 1926, tăng lên gấp 2,5 lần tức là 1.739 người.
Lực lượng ngày càng đông, nhưng cuộc sống của người thợ vẫn chìm trong cơ cực. Để có những đồng tiền công ít ỏi, họ phải đánh đổi bằng công việc nặng nhọc, điều kiện ăn ở thiếu thốn và sự áp bức của chủ mỏ. Họ thường phải làm việc 10 giờ, có khi tới 12 giờ mỗi ngày với đồng lương ít ỏi. Phần đông công nhân mỏ ở Cẩm Phả có mức lương dưới 30 xu một ngày công, đa số thợ hưởng mức lương từ 20 đến 25 xu, thậm chí còn dưới 20 xu một ngày. Trong các loại thợ, thợ không chuyên như thợ nhặt than, đội than, làm đường, chọc than, sàng tuyển và thợ tầng lò chiếm số đông, lương thấp nhất. Năm 1914, lương của thợ tầng lò so với lương thợ rèn năm đó chỉ bằng 47%; tiền công của thợ nhặt than, đội than, làm đường lại càng thấp hơn, chỉ bằng 40%. Tỷ lệ đó hầu như không thay đổi trong các năm 1920, 1926 và những năm khác. Không chỉ vậy, họ còn bị chủ thầu, cai, giám thị cúp lương, đánh đập. Giá cả đắt đỏ cùng nhiều hình thức bóc lột khác càng đẩy cuộc sống của người thợ vào cảnh khốn khó. Tư liệu lịch sử đã lưu lại câu nói ám ảnh về thân phận người thợ thời ấy: “Sống làm phu mỏ, chết bỏ gốc sim!”.
Những khu lán trại chật chội, những con đường phủ bụi than, những khuôn mặt sạm đen sau mỗi ca làm việc đã trở thành hình ảnh quen thuộc lúc bấy giờ. Hòn Gai, Cẩm Phả, Mạo Khê, Cửa Ông không chỉ là những địa danh sản xuất than mà còn là không gian sinh tồn của hàng vạn con người cùng chung cảnh ngộ. Họ sống gần nhau, làm việc bên nhau, chia sẻ từng bữa ăn đạm bạc, từng nỗi lo trước mỗi ca xuống lò. Chính trong hoàn cảnh ấy, những người lao động vốn xa lạ về quê quán, phong tục, tập quán dần tìm thấy tiếng nói chung. Từ những người lao động riêng lẻ, một lực lượng công nhân tập trung dần hình thành.
Sự ra đời của giai cấp công nhân mỏ không chỉ bắt nguồn từ quá trình tập trung đông đảo người lao động trong các công trường mà còn được tôi luyện qua những cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột. Trong suốt thời gian thống trị, chính sách bao trùm của bọn chủ mỏ và chính quyền thực dân Pháp ở Vùng mỏ là đàn áp, khủng bố với những thủ đoạn vô cùng tàn bạo. Người thợ bị cúp lương, bị đánh đập, bị bắt bớ, tù đày, tra tấn, chém giết; quyền sống, nhân phẩm bị trà đạp, rẻ rúng - không có luật pháp nào bảo vệ thân phận người thợ.
Không chỉ mang nỗi cơ cực của người làm thuê, người thợ mỏ còn mang nỗi đau của người dân mất nước. Phần lớn xuất thân từ nông dân, họ đến khu mỏ với tinh thần yêu nước đã được hun đúc từ quê hương. Một số từng tham gia nghĩa quân trong phong trào Cần Vương; nhiều người khác chịu ảnh hưởng của các phong trào yêu nước đang diễn ra mạnh mẽ. Bởi vậy, trong người thợ mỏ lúc ấy, sự phản kháng trước áp bức của chủ mỏ dần hòa cùng tinh thần đấu tranh chống thực dân.
Các phong trào chống Pháp ở Quảng Ninh như hoạt động của Hội Thiên Địa, cuộc tấn công chiếm thành Móng Cái, khởi nghĩa Đốc Tít ở Đông Triều, khởi nghĩa Lưu Kỳ... đã tác động mạnh đến lực lượng thợ mỏ. Nhiều người tham gia các phong trào yêu nước, qua đó ý thức dân tộc và tinh thần đấu tranh tiếp tục được bồi đắp.
Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, các cuộc phản kháng đã xuất hiện ở nhiều khu mỏ. Ban đầu, đó thường là những hành động tự phát, lẻ tẻ, xuất phát từ việc bị cúp lương, đánh đập hoặc điều kiện làm việc quá khắc nghiệt. Qua thực tiễn, người thợ dần nhận ra rằng những phản kháng riêng lẻ không đủ để chống lại sự áp bức của chủ mỏ. Muốn tạo nên sức mạnh, họ phải đoàn kết, tổ chức lại và cùng nhau đấu tranh. Đây chính là bước chuyển quan trọng từ những người phu mỏ riêng lẻ trở thành một lực lượng công nhân ngày càng có ý thức và tổ chức.
Với đội ngũ công nhân đang dần trưởng thành, khu mỏ Quảng Ninh đã trở thành một cơ sở vững vàng để tiếp thu chủ nghĩa Mác- Lênin, tạo tiền đề cho việc hình thành 4 chi bộ cộng sản đầu tiên vào cuối năm 1929, đầu năm 1930.
Bước chuyển ấy càng rõ nét khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Tại khu mỏ, các chi bộ Đảng lần lượt xuất hiện ở Mạo Khê, Vàng Danh - Uông Bí, Hòn Gai, Cẩm Phả - Cửa Ông. Đến đầu năm 1930, tại hầu hết những nơi tập trung đông công nhân đã có các chi bộ Đảng. Từ đây, phong trào công nhân Vùng mỏ có những chuyển biến rõ rệt về tổ chức và phương thức đấu tranh.
Chính những năm tháng lao động khắc nghiệt, những cuộc đấu tranh chống áp bức và quá trình gắn bó trong cùng một môi trường sản xuất đã hun đúc nên bản lĩnh của người thợ mỏ. Họ hiểu rằng trong lòng đất sâu, mỗi người không thể tự mình vượt qua mọi hiểm nguy; trong cuộc đấu tranh đòi quyền sống, mỗi cá nhân cũng không thể đứng riêng lẻ. Sự sống còn và sức mạnh của họ nằm trong tinh thần đoàn kết, trong kỷ luật lao động và ý chí cùng hướng về một mục tiêu chung, để rồi hun đúc nên tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” - giá trị truyền thống của các thế hệ công nhân Vùng mỏ.