Vừa rồi trên Tạp chí Thơ (số 3-2007), nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh công bố bức thư của nhà văn Nguyễn Tuân đề ngày Chủ nhật 12-10-1958, viết gửi từ Điện Biên Phủ, gửi về Đất mỏ cho mình cùng hoạ sĩ Dương Bích Liên và Nguyễn Sáng. Khi ấy nhà văn Nguyễn Tuân đi thâm nhập thực tế tại Điện Biên Phủ, còn các văn nghệ sĩ Nguyễn Xuân Sanh, Dương Bích Liên và Nguyễn Sáng thâm nhập thực tế tại vùng than Cẩm Phả.
Trong thư, nhà văn Nguyễn Tuân viết:
“Các anh Nguyễn Xuân Sanh, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng!
“Quà Điện Biên tôi gửi biếu các anh nằm gọn trong chuyến đi này gồm:
“1. Một cái lá cây hoa ban. Hoa ban có nhiều légende (thuyết minh) trong fokklore (truyện dân gian) Tây Bắc. Nhưng tôi ở trên này không phải là mùa hoa, và nay mai xuôi về Hà Nội, cây cũng vẫn chưa nở hoa. Nhưng cũng có cái hay này: ban ra hoa, thì cây trụi không có lá. Như thế tức là chơi lá thì đừng chơi hoa. Các anh xem cái lá đó. Nó giống như một đôi cánh bướm. Nó lại cũng giống như cái hình một cái vó móng ngựa. Và lúc nó ra lộc, cái lá hình thành một nửa một bên đã, rồi lại hình thành tiếp. Bữa cơm của người Thái cũng có món canh nấu với hoa ban.
“2. Một cái sáng tác nhỏ mà tôi gọi là một bài thơ tự do chủ nghĩa về vần. Gửi các anh xem và nếu các lao động không đến nỗi mệt quá thì thấy gì xin cứ nói, xin cứ góp cho. Cái điều đó, tiện thì các anh làm, không phải là một điều bắt buộc. Riêng tôi khi gửi thơ và lá cho các anh là trong lòng thấy vui rồi. Từ chỗ sơn cùng phía Tây miền Bắc gửi thư cho bạn ở chỗ thuỷ tận phía Đông. Từ rừng gửi xuống biển. Sao lại không lấy đó làm vui vậy?
“Chúc các anh trẻ, mạnh, vui với cái vui ngày hôm nay cùng một nhịp với cái vui của ngày tới.
“Xin cứ nhận cái lá này và không cần phải trả lại bằng bất cứ cái gì. Ví dụ, không cần thiết phải gửi lên Điện Biên một cục than đá”.
Tôi rất thú vị khi đọc những điều nhà văn Nguyễn Tuân viết trong thư về lá cây hoa ban: “ban ra hoa, thì cây trụi không có lá”; “chơi lá thì đừng chơi hoa”; “nó giống như một đôi cánh bướm”; “nó lại cũng giống như cái hình một cái vó móng ngựa”; “lúc nó ra lộc, cái lá hình thành một nửa bên đã, rồi lại hình thành tiếp”... Thú vị bởi thấy rõ hơn một Nguyễn Tuân rất độc đáo (“Không cần thiết phải gửi lên Điện Biên một cục than đá”), nhưng cũng rất chân thành, khiêm tốn (“các anh xem và nếu các lao động không đến nỗi mệt quá thì thấy gì xin cứ nói, xin cứ góp cho”), chứ không phải Nguyễn Tuân là “nhà văn ngông”, không ai góp ý được văn của ông như giai thoại về ông. Cũng từ giới thiệu của nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh trên Tạp chí Thơ mà lần đầu tiên tôi được đọc thơ của Nguyễn Tuân (bài “Giăng lưỡi liềm” gửi cùng lá cây hoa ban).
Thú vị nữa là, 50 năm trước, từng đã có một lá cây hoa ban gửi về Đất mỏ. Thú vị này gợi cho tôi nhớ về chuyện năm 2000, anh Lê Toán, Giám đốc Sở Văn hoá - Thông tin, khi ấy là Tổng Biên tập Báo Quảng Ninh đã “gợi ý” cho Tổng Biên tập Báo Sơn La Lê Phúc tặng Công ty Than Cao Sơn cây hoa ban để trồng tại Công viên Cao Sơn (TX Cẩm Phả). Và năm 2002, cũng từ “đường dây” trên, cây hoa ban được trồng ở Công ty Tuyển than Cửa Ông, bên tượng đài Ngô Huy Tăng, người chiến sĩ cách mạng đã treo cờ đỏ búa liềm trên cầu poóc-tích số 1 ở bến Cửa Ông vào đêm 6-11-1929, kêu gọi mọi người noi gương Cách mạng Tháng Mười Nga đấu tranh, bị giặc Pháp bắt, đã hy sinh tại nhà tù Sơn La.
Theo anh Lê Toán, mấy năm nay, cây hoa ban ở công viên Cao Sơn đã ra hoa.
Thế là, không chỉ có một lá cây hoa ban gửi về Đất mỏ 50 năm trước, nay Đất mỏ đã có những cây hoa ban nở hoa. Chuyện này - những chuyển biến diệu kỳ của Đất nước - tôi tin nhà văn Nguyễn Tuân đã dự cảm, bởi cảm hứng của Nguyễn Tuân về non sông rất dạt dào “vui với cái vui ngày hôm nay cùng một nhịp với cái vui của ngày tới”.
