Asen (thạch tín) trong nguồn nước sinh hoạt là vấn đề nguy hiểm của nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới như: Ấn Độ, Băng-la-đét, Trung Quốc, Mỹ, Ca-na-đa, Mê-hi-cô... Y học thế giới đã chứng minh, người bị nhiễm độc Asen dễ mắc các chứng bệnh về ung thư da, nội tạng, phổi, xoang, viêm răng, khớp. Việt Nam cũng được các chuyên gia cảnh báo về hiện tượng có Asen trong nguồn nước sinh hoạt...
Asen - cái nhìn toàn cảnh
Năm 1991, lần đầu tiên thế giới phát hiện ra ô nhiễm Asen trong nước ngầm tại Đài Loan. Số người bị ảnh hưởng lên tới 100.000. Asen trong nước ngầm có nguồn gốc tự nhiên, thông qua sự tích tụ trong các tầng trầm tích chứa nước. Khi điều kiện môi trường thay đổi, nó được giải phóng và đi vào nước ngầm dưới dạng các ion. Một số nghiên cứu gần đây cho biết thêm, việc gia tăng hàm lượng Asen trong nước là do chất thải công nghiệp, sử dụng phân bón và hóa chất bảo vệ thực vật.
Những năm gần đây, Việt Nam cũng phát hiện thấy hàm lượng Asen cao trong nước ngầm ở một số khu vực như: Hà Nội, Hà Nam, Hà Tây, Vĩnh Phúc, Phú Thọ... Riêng Hà Nam đã được cảnh báo rằng mức độ ô nhiễm Asen ở nơi đây nghiêm trọng như ở Băng-la-đét, nơi được đánh giá là có mức ô nhiễm cao trên thế giới. Trong khi đó, Bộ Y tế nước ta đã quy định giới hạn hàm lượng Asen trong nước ăn uống, sinh hoạt là 0,01mg/l. Khi bị nhiễm Asen, triệu chứng đầu tiên là trên da ở thân thể hay các đầu chi xuất hiện các đốm sẫm màu hình giọt nước. Đôi khi, nó gây niêm mạc trên lưỡi hoặc sừng hóa trên bàn tay, chân.
Nhà khoa học vào cuộc
Các nhà khoa học cho biết, là một hợp chất khó bị phân hủy nhưng Asen có khả năng kết tủa cùng các ion sắt. Hàm lượng sắt trong nước càng cao thì khi xử lý sắt sẽ làm hàm lượng Asen giảm đi càng nhiều. Loại bỏ nó khỏi nguồn nước nghĩa là làm giảm nồng độ Asen bằng các biện pháp vật lý và hóa học. Giới khoa học Việt Nam đã tập trung nghiên cứu nhằm loại bỏ Asen trong nước sinh hoạt. Đến nay, công việc này đã có một số thành công nhất định.
Sử dụng đất sét, đá ong, đá son (limônít) được biến tính, các chuyên gia khoa Hóa học (ĐH Khoa học Tự nhiên - ĐH Quốc gia Hà Nội) đã chế tạo thành công thiết bị xử lý Asen trong nước sinh hoạt. Về cơ bản, thiết bị có cấu tạo như các bình lọc thông thường nhưng bộ cột lọc có tính năng ô xi hóa và hấp phụ để giữ lại Asen. Theo tính toán, thiết bị này dùng với quy mô hộ gia đình, làm bằng i-nốc, dung tích 20 lít sẽ có giá thành khoảng 450.000 đồng. Thiết bị tương tự nhưng bằng nhựa có giá khoảng 300.000 đồng. Hộ gia đình 5 người sử dụng nước ăn uống thì trung bình một năm phải thay cột hấp phụ một lần với chi phí khoảng 20.000 đồng.
Với thiết bị nêu trên, Asen được thu hồi triệt để có thể sử dụng vào mục đích khác hoặc đem chôn lấp an toàn. Thiết bị này đã được UNICEF và Viện Khoa học - Công nghệ Việt Nam chứng nhận nồng độ Asen sau khi xử lý là 3ppb, dưới mức tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) là 10 ppb.
Cty TNHH Khoa học ứng dụng (VPScience - 44 Trần Đăng Ninh) cũng mới nghiên cứu thành công bộ lọc AsF100 giúp xử lý Asen đến xuống dưới 0,01mg/l, thậm chí đến dưới 0,002 mg/l, thỏa mãn tiêu chuẩn Asen trong nước ăn uống của Bộ Y tế, WHO. Thạc sĩ Nguyễn Thy Phương cho biết: AsF100 còn có các tác dụng như một bình lọc khoáng thông thường, xử lý được cả các chất khác như măng-gan, sắt, chì, crômát, selen, phốt-phát và các hợp chất hữu cơ khác. Sau từ 1 đến 2 năm mới phải thay cục lọc với chi phí trung bình chỉ khoảng 5.000 - 10.000 đồng/người/năm.
Mùa khô ở các tỉnh phía Bắc chưa kết thúc, nồng độ Asen trong nước sinh hoạt ở những khu vực đã được cảnh báo sẽ gia tăng. Tuy nhiên, người dân không nên quá hoang mang, mà cần hiểu rõ những tác động xấu của Asen đối với sức khỏe để có giải pháp phòng ngừa bị nhiễm Asen hữu hiệu nhất.
Có những nghiên cứu cho rằng, khoảng 30% khối lượng nước hiện được Cty Kinh doanh nước sạch Hà Nội và các hộ gia đình tự khai thác nhiễm Asen khá cao. Có thời điểm người dân sống tại một số khu vực của các quận Hai Bà Trưng, Hoàng Mai và huyện Thanh Trì hết sức lo lắng về tình trạng nước bị nhiễm thạch tín. Nghiên cứu gần đây nhất của Cục Thủy lợi (Bộ NN&PTNT) cho thấy: Nguồn nước ngầm khu vực phía Nam thành phố và huyện Gia Lâm là những nơi có nhiều nguy cơ nhiễm Asen. Các khu vực không phát hiện thấy ô nhiễm là: thị trấn Văn Điển (huyện Thanh Trì); thị trấn Đức Giang, xã Đông Dư, Đình Xuyên, Đặng Xá, Cổ Bi, Dương Hà, Dương Quang, Dương Xá, Gia Thụy, Trung Mầu (Gia Lâm và Long Biên); thị trấn Cầu Diễn, xã Đông Ngạc, Cổ Nhuế, Liên Mạc, Thụy Phương, Xuân Đỉnh (Từ Liêm)... Khu vực nội thành, 79,4% mẫu nước kiểm tra có hàm lượng Asen đạt yêu cầu của Bộ Y tế.
