Huyện miền núi Ba Chẽ có cơ cấu kinh tế là lâm - nông - tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ thương mại, sản xuất chủ yếu là tự cung, tự cấp. Trình độ dân trí của một bộ phận người dân nơi đây còn thấp, phong tục tập quán lạc hậu, do vậy tỷ lệ hộ nghèo trên địa bàn huyện còn cao (năm 2008 là 30,39%).
Từ thực trạng trên đã dẫn đến nhiều trẻ em tuổi còn rất nhỏ đã phải tham gia lao động cùng với gia đình như: Chăn trâu, lấy củi, làm nương rẫy... nên việc tạo cơ hội cho trẻ đến trường và chăm sóc trẻ chưa được quan tâm đúng mức. Vẫn còn tình trạng trẻ em chưa được tới trường hoặc đến trường nhưng chưa đảm bảo chuyên cần, có những nơi trẻ ăn chưa đủ no, mặc chưa đủ ấm, đồ dùng học tập và sách giáo khoa chưa đủ, điều kiện học tập chưa được cải thiện.
Mặc dù đã được huyện quan tâm, nhưng cơ sở vật chất của các trường học, nhất là bậc tiểu học vẫn còn thiếu thốn. Trong tổng số 173 phòng học ở bậc tiểu học thì mới có 9 phòng được kiên cố hoá, 146 phòng bán kiên cố, 18 phòng học tạm. Các điểm trường hầu như không có nhà vệ sinh và công trình nước sạch đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác y tế học đường; 100% các điểm trường lẻ không đạt mức chất lượng tối thiểu, nhiều điểm trường đã xuống cấp, phòng học chật hẹp, điều kiện dạy và học lạc hậu, do vậy không thu hút được học sinh đến trường, tỷ lệ học sinh ra lớp thấp, hàng năm vẫn còn tình trạng học sinh bỏ học nhất là thời gian trước và sau Tết Nguyên đán.
Cô Tô Thị Hoài, giáo viên điểm trường Tiểu học Nà Làng Trong, xã Đồn Đạc cho biết: Thôn Nà Làng Trong có 100% đồng bào dân tộc Dao, là thôn khó khăn nhất của xã, nhiều trẻ em chưa được quan tâm tới trường, còn có trẻ bỏ học. Nguyên nhân chính là điều kiện gia đình của các em còn nhiều khó khăn, nên các em phải phụ giúp gia đình như chăn trâu, lấy củi, tre dóc bán kiếm tiền. Nhiều em đến trường vào mùa đông chỉ có một manh áo mỏng; trong khi trường học được làm bằng nhà tạm...
Với mục đích tăng cường khả năng tiếp cận với giáo dục tiểu học của gia đình và cộng đồng, nâng cao chất lượng giáo dục cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn; giảm số trẻ em có hoàn cảnh khó khăn không đi học hoặc hiện đang bỏ học, tăng tỷ lệ đi học tiểu học, tỷ lệ hoàn thành bậc học, năm 2005, Dự án Giáo dục tiểu học dành cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn (PEDC) do Tổ chức phi chính phủ viện trợ không hoàn lại được thực hiện tại Ba Chẽ đã góp phần nâng cao chất lượng dạy và học của bậc tiểu học ở đây. Là huyện miền núi, vùng dân tộc, số học sinh người dân tộc thiểu số chiếm 80%, nên khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ phổ thông còn hạn chế, tiếp thu thông tin từ giáo viên rất khó khăn, việc lĩnh hội kiến thức bài giảng chưa cao. Vì thế ngay từ khi Dự án được thực hiện, đã quan tâm bồi dưỡng nâng cao trình độ quản lý và chuyên môn nghiệp vụ cho cán bộ, giáo viên; phương pháp dạy tăng cường Tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số, sử dụng có hiệu quả nhân viên hỗ trợ giáo viên tại các điểm trường hạn chế về Tiếng Việt, từng bước vận dụng đổi mới phương pháp dạy và học phù hợp với đối tượng học sinh; cấp phát sách giáo khoa, văn phòng phẩm, tài liệu giảng dạy, truyện thiếu nhi, radio, hòm sắt để đồ dùng dạy học... tạo điều kiện cho học sinh học tập thuận lợi.
Được sự quan tâm của Dự án, công tác giáo dục cộng đồng ngày càng có hiệu quả thiết thực. Dự án đã tham mưu cho Đảng bộ, chính quyền địa phương về công tác giáo dục, nâng cao trình độ cộng đồng tham gia chăm sóc giáo dục con em học tập. Dự án đã thực hiện quỹ hỗ trợ điểm trường: Điểm trường chính 8 triệu đồng, điểm trường lẻ 2,8 triệu đồng/năm học. Với nguồn hỗ trợ này, Ban đại diện cha mẹ học sinh đã bàn bạc và thống nhất sử dụng mua quần áo, cặp sách, giầy dép... hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn giúp các em yên tâm đến trường đến lớp. Nhờ đó tỷ lệ học sinh huy động ra lớp ngày càng tăng, không còn hiện tượng học sinh bỏ học hoặc chưa ra lớp. Từ năm 2005 đến nay, phổ cập giáo dục tiểu học - chống mù chữ được duy trì và củng cố, năm 2009 huyện đã đạt chuẩn phổ cập giáo dục đúng độ tuổi.
Năm 2006, Dự án đầu tư xây dựng và sửa chữa các điểm trường. Ban điều hành Dự án tham mưu với UBND huyện xây dựng kế hoạch xây dựng và sửa chữa, được UBND huyện quan tâm phối hợp và trích ngân sách để làm đường vào trường, thông đường chở nguyên vật liệu, giải phóng nhanh mặt bằng đảm bảo tiến độ thi công. Từ năm 2006 đến năm 2009, Dự án đã xây dựng mới 33 điểm trường với 134 phòng học, 31 phòng giáo viên, 31 công trình vệ sinh, 27 hệ thống cấp nước. Dự án tiếp tục đầu tư bàn ghế giáo viên và học sinh để ổn định công tác dạy và học; đồng thời sửa chữa 13 điểm trường với 58 phòng học, 17 phòng giáo viên, 8 nhà vệ sinh, 9 công trình nước sạch. Chỉ tính riêng năm 2009, từ nguồn vốn của Dự án với nguồn vốn T.Ư và ngân sách địa phương huy động đã xây mới 10 điểm trường tiểu học trên địa bàn huyện với số vốn đầu tư trên 8 tỷ đồng. Qua thời gian sử dụng, chất lượng công trình đảm bảo, phù hợp với quy mô lớp học, lứa tuổi tiểu học. Các nhà trường đã quản lý, sử dụng, duy tu bảo trì, phát huy hiệu quả của đầu tư, nhiều trường đã làm cổng trường, tên điểm trường rõ ràng, trang trí lớp học hưởng ứng phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”.
Để các điểm trường được hoàn thành đúng tiến độ, phải kể đến sự đóng góp tích cực của các bậc phụ huynh. Nhận thức được lợi ích từ Dự án, nhiều bậc phụ huynh đã tự nguyện hiến đất xây trường, như các ông Chíu Sinh Hương, thôn Làng Cổng; Triệu Tắc Sểnh, thôn Nà Làng Trong (xã Đồn Đạc)...
Với sự đầu tư của dự án, hầu hết các điểm trường đã đạt mức chất lượng tối thiểu, điều kiện dạy và học được cải thiện, nhân dân phấn khởi khi con em mình được học trong những ngôi trường khang trang, trẻ em khuyết tật và trẻ em thiệt thòi được hòa nhập, tỷ lệ huy động học sinh ra lớp tăng, tỷ lệ trẻ 6 tuổi vào lớp 1 đạt 100%, không còn hiện tượng học sinh bỏ học giữa chừng, học sinh ra lớp đảm bảo chuyên cần, chất lượng giáo dục được tăng dần hàng năm. Đồng chí Bùi Văn Ngợi, Phó Chủ tịch UBND huyện Ba Chẽ cho biết: Từ khi Dự án được đầu tư tại huyện Ba Chẽ, bộ mặt của ngành Giáo dục huyện được đổi thay, cơ sở vật chất được đầu tư, điều kiện dạy và học của thầy và trò trong các nhà trường được cải thiện, chất lượng dạy và học ngày càng được nâng lên.
