Bản văn hóa làng Ngang

Sáng sớm, trên con đường từ bản Làng Ngang dẫn ra phố huyện rực rỡ sắc màu bởi trang phục của bà con dân tộc diện đi chợ sắm tết. Nhà trưởng bản Lỷ Dồng Dằm cũng rộn rã hơn bởi tiếng từ chiếc ti vi mới sắm đặt ở giữa nhà. Ông đang chăm đàn gà, trong đó có rất nhiều gà trống thiến. Ông cho biết: “Tục lệ người Dao tết đến, con rể mang gà trống thiến đến thăm bố mẹ vợ. Con trai tôi đã lập gia đình nên nhà chăn nuôi để chuẩn bị cho con trai đi tết nhà vợ”. Người Dao vẫn giữ phong tục tập quán của dân tộc mình. Vào thời gian này, nhiều dòng họ tổ chức  cúng phùn voòng (cúng tổ tiên) và cúng  chẩu đàng (cúng họ). Việc cúng họ nhằm cấp sắc cho  những người trong dòng họ, lần lượt theo vai vế để khẳng định sự trưởng thành. Các đời trong dòng họ được phân biệt bằng tên đệm. Thường cứ 9 đến 10 đời lại quay lại tên đệm ban đầu. Trưởng bản Lỷ Dồng Dằm bảo: “Bây giờ bà con không nặng chuyện cúng bái, chủ yếu cúng để tạ công ơn tổ tiên. Còn dòng họ nào có điều kiện thì tổ chức cúng họ”. Ông còn phấn khởi khoe: “Tết này bà con ăn tết chắc khá, thấy nhà nào cũng chuẩn bị rộn lắm”.

Bộ đội thì gắng hoàn thành đoạn mương dẫn nước tưới tiêu cho bản Làng Ngang trước tết.

Để minh chứng, ông dẫn tôi đi thăm các hộ dân trong bản. Làng Ngang có 139 hộ dân với hơn 520 khẩu, phần lớn là người Dao Thanh Phán. Làng Ngang có đến 6 dân tộc thì mỗi dân tộc ăn tết một khác. Người Dao thì kéo dài từ 20 tháng chạp đến 15 tháng giêng. Vào tháng ấy bà con thường tụ tập đến lần lượt từng nhà trong bản để trò chuyện. Gia đình nào khá giả tổ chức mời nhau ăn uống. Còn dân tộc Sán Dìu tổ chức tết trong 4 ngày, từ 30 tết đến hết mùng 3, giống người Kinh, nhưng cách cúng bái tổ tiên có khác hơn. Chị Dịp Thị Phượng, dân tộc Sán Chỉ, một trong những gia đình mở quầy hàng bán thực phẩm, đồ dùng ở bản đang xếp lại những chồng miến, bánh đa... Thời điểm này, nhà chị lúc nào cũng ăm ắp hàng tết để phục vụ cho chính bà con trong bản.

Đi quanh bản thấy nhà nào cũng trang hoàng lại nhà cửa để đón xuân mới, phần lớn các hộ trong bản có ti vi, nhiều nhà còn có xe máy, thậm chí cả ô tô. Cũng giống vùng đồng bằng, trong nhà bà con dân tộc nơi đây thắm những cành đào hé nụ đón tết, được trang trí thêm giàn đèn nhấp nháy. Điện đã về bản từ vài năm nay. Lúc này các đoàn thể trong bản đang chuẩn bị cho việc tổ chức các lễ hội, đặc biệt là hội hát Sán Cố. Lễ hội này diễn ra từ 30 tết cho đến tận mùng 4 tết tại Nhà văn hóa của bản và  thu hút bà con dân tộc ở tất cả các bản khác trong xã tìm về đua tài. Lễ hội này cũng là dịp để những đôi trai tài gái sắc có tình ý với nhau bày tỏ tình cảm.

Hành trình xây dựng bản văn hóa

Để có những cái tết ấm no như bây giờ đối với một bản chủ yếu là các dân tộc thiểu số như Làng Ngang không phải dễ. Cách đây  gần chục năm về trước, hầu hết các gia đình ở Làng Ngang đều nghèo. Cái nghèo một phần do chưa biết cách làm ăn, phần nữa do  đông con. Đi liền với đói nghèo là những hủ tục lạc hậu. Không ít em 15- 16 tuổi đã bị bố mẹ dựng vợ, gả chồng. Cũng chính cái nghèo và nạn tảo hôn  mà trẻ em trong bản thay vì được cắp sách đến trường lại phải ở nhà lao động kiếm sống cùng gia đình. Nhưng từ khi phong trào xây dựng bản văn hóa đến với Làng Ngang thì mọi sự cũng đổi khác. Ông Lỷ Dồng Dằm khoe: “Quy ước xây dựng bản văn hóa được bà con nơi đây bàn bạc, thống nhất từ năm 2004. Con cháu trong bản không chỉ nắm rõ quy ước này thông qua các buổi tuyên truyền, họp bản mà còn được chính bố mẹ các cháu truyền đạt, dạy dỗ”.

Để trở thành bản văn hóa, bà con nơi đây nỗ lực rất lớn, từ việc phát triển kinh tế để làm giàu cho gia đình, làm giàu cho bản đến thực hiện tốt các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước... Như gia đình chị Dịp Thị Phượng vay vốn đầu tư đào hơn 1.000m ao để thả cá, kết hợp với chăn nuôi gần 20 con lợn theo mô hình làm hầm biôga. Nhờ thế, vệ sinh môi trường được gìn giữ, gia đình lại có nguồn nhiên liệu để phục vụ sinh hoạt. Những hộ có rừng đã  biết phát triển kinh tế lâm nghiệp.  Trước đây, bà con chủ yếu trồng hồi xen quế, nay nhiều hộ chuyển sang trồng keo. Để phục vụ nhu cầu của bà con trong bản, gia đình anh Lỷ Say Dùng, một người con của bản đã mở hẳn vườn keo ươm cung cấp giống cho bà con.  Không chỉ chăm lo cho mình, bà con dân bản Làng Ngang còn hỗ trợ nhau làm ăn, có gì khó khăn lại đến giúp đỡ, từ đám ma, đám cưới hỏi, đến cấy cày gặt hái. Tình làng nghĩa xóm nơi đây ngày càng gắn bó keo sơn. Nhờ đó, cái đói, cái nghèo bị đẩy lùi dần. 130 hộ dân trong bản thì có tới hơn chục hộ làm kinh tế giỏi, 50% số hộ có kinh tế khá. Toàn bản hiện chỉ còn 22 hộ nghèo.

Việc học hành của con em trong bản cũng được quan tâm nhờ có những cuộc tuyên truyền vận động mạnh của các ban, đoàn thể trong xã, trong bản. Có những hộ ở bản trở thành điển hình của xã về hiếu học như gia đình anh Lỷ Say Phún có 5 con thì 4 con học đại học. Gia đình anh Lỷ Say Dùng có 2 con học đại học, một con đang học phổ thông, năm học 2008- 2009 cháu này còn được giải quốc gia. Anh Phạm Văn Phố, Trưởng ban Mặt trận của xã Quảng An cho biết: “Hiện 100% con em trong độ tuổi đi học của bản Làng Ngang đều đến trường. Đây là bản có tỷ lệ học sinh theo học và đỗ vào các trường trung cấp, cao đẳng, đại học... cao nhất xã”.