Bảo hộ quyền Sở hữu trí tuệ - Nỗi lo trong quản lý thương mại

Trong bối cảnh toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới, quá trình tự do hoá thương mại diễn ra mạnh mẽ với việc phá bỏ các rào cản thương mại, tạo nên một sân chơi chung toàn cầu với luật lệ chung, bình đẳng trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) với xu thế tăng cường bảo hộ rộng hơn, có hiệu quả hơn các đối tượng sở hữu trí tuệ (SHTT).

Không phải ngẫu nhiên mà các ngành KH&CN, Hải quan, Thương mại đều xác định các biện pháp bảo hộ quyền SHTT sẽ là thách thức lớn nhất trong quản lý hoạt động giao thương quốc tế hiện nay.

Mục tiêu chủ yếu của tỉnh ta tới năm 2010 là có tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt từ 13-14%, tổng kim ngạch xuất khẩu tăng 15%/năm. Để đạt được mục tiêu này, còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố trong đó có vấn đề thương hiệu sản phẩm. Tuy nhiên, khi Việt Nam gia nhập WTO thì tất cả các khoản hỗ trợ trực tiếp giúp các doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và thị trường xuất khẩu đều bị bãi bỏ. Tất cả các cơ chế khen thưởng cụ thể như: Thương nhân tạo được thị trường mới để xuất khẩu hàng hoá đạt doanh thu xuất khẩu theo giá FOB từ 100.000 USD/năm trở lên được hỗ trợ tối đa 10 triệu đồng/lần tiền vé phương tiện đi và về để thực hiện xúc tiến thương mại; các sản phẩm hàng hoá đạt tiêu chuẩn chất lượng ISO, đạt giải vàng tại các Hội chợ quốc gia và quốc tế được thưởng cho mỗi sản phẩm là 20 triệu đồng; các sản phẩm tham gia các Hội chợ quốc gia và quốc tế được hỗ trợ 50% chi phí gian hàng; mức tối đa không quá 10 triệu đồng/lần/năm cho một doanh nghiệp... đều không được thực hiện. Do vậy, các cơ quan quản lý Nhà nước cũng tích cực hơn trong việc tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư vào thương hiệu, cung cấp tư vấn cho doanh nghiệp về xây dựng và quảng bá thương hiệu. Thực thi pháp luật, xử lý nghiêm mọi vi phạm quyền sở hữu thương hiệu như: Hàng giả, hàng nhái... Nhưng quan trọng nhất vẫn là các doanh nghiệp nếu không chủ động xây dựng, đăng ký bảo hộ thương hiệu thì cũng đồng nghĩa với việc phó mặc hình ảnh sản phẩm của mình cho đối thủ cạnh tranh tự do khai thác và tự đẩy mình vào thế khó khăn, thu hẹp chỗ đứng trên thương trường.

Dưới góc độ thị trường, hiện tại hầu hết các giải pháp, sáng chế công nghệ ở Việt Nam hiện nay đều nằm trong tay các doanh nghiệp nước ngoài. Tỷ lệ số đơn được cấp bằng sáng chế của Việt Nam thường chỉ chiếm 4% số đơn nộp tại Việt Nam. Vì vậy, hầu hết các sản phẩm công nghệ mới khi nhập đều đi cùng với quyền kiểm soát của nước ngoài. Mà theo WTO thì sự bảo hộ với những quyền này được đánh giá là rất “cứng rắn”, thậm chí có thểtạo ra thế độc quyền cho người nắm giữ quyền SHTT. Trong xu thế toàn cầu hoá nền kinh tế hiện nay, các thương hiệu tỉnh ta đã và sẽ phải đương đầu với các thương hiệu nước ngoài trong mọi lĩnh vực hàng hoá và dịch vụ. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp cần có một cái nhìn chiến lược về xây dựng, phát triển, quảng bá và bảo vệ thương hiệu ngay từ thị trường trong nước, và quan trọng hơn là thị trường quốc tế. Những năm gần đây nhiều doanh nghiệp tỉnh ta đã bắt đầu quan tâm tới việc xây dựng và quảng bá thương hiệu như Công ty CP Viglacera - Hạ Long, Công ty CP Xây dựng Hoàng Hà... Tuy nhiên phần lớn số doanh nghiệp chưa có nhận thức đầy đủ về vấn đề thương hiệu nên còn gặp nhiều khó khăn trong việc xây dựng, giữ gìn uy tín và hình ảnh thương hiệu cũng như phát triển thương hiệu. Hiện nay, mới chỉ có khoảng 10% số doanh nghiệp cho rằng thương hiệu là “vũ khí” trong cạnh tranh, là tài sản của doanh nghiệp. Việc chưa nhận thức đầy đủ về thương hiệu dẫn đến thiếu sự đầu tư chuyên sâu cũng như thiếu tính chuyên nghiệp trong công tác marketting nói chung và xây dựng uy tín thương hiệu nói riêng. Ngay bản thân nhiều doanh nghiệp vẫn có tâm lý cho rằng hoạt động kinh doanh của mình không liên quan đến vấn đề SHTT nếu mình không có các đối tượng SHTT được đăng ký. Điều này là một bất lợi cho doanh nghiệp khi môi trường, cơ chế pháp lý của WTO đặt mọi doanh nghiệp vào những ràng buộc và có thể dễ dàng rơi vào các vụ kiện tụng, tranh chấp SHTT với các DN khác. Hiện nay tỉnh ta chưa có thương hiệu hàng hoá được đăng ký bảo hộ ở thị trường nước ngoài, có rất ít thương hiệu đủ mạnh để cạnh tranh với các thương hiệu nước ngoài ngay trên thị trường trong nước. Mặc dù vậy nhưng trong số hơn 3.000 doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trên địa bàn tỉnh mới chỉ có 120 doanh nghiệp tiến hành các thủ tục bảo hộ quyền SHTT cho 214 đối tượng SHTT. Trong đó có 162 đối tượng được bảo hộ về nhãn hiệu hàng hoá, 50 đối tượng được bảo hộ về kiểu dáng công nghiệp và 2 sáng chế. Thông qua các hoạt động xác lập quyền SHTT, nhiều doanh nghiệp đã có những hoạt động quảng bá, khuyếch trương, xây dựng thương hiệu mạnh như: Nhãn hiệu gạch ngói Viglacega Hạ Long, gạch ngói Giếng Đáy, gạch ngói Hoàng Quế,nước khoáng Suối Mơ, thuỷ sản Aquapexco, xi măng Lam Thạch... Các nhãn hiệu trên đã khẳng định uy tín thương mại và nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thương trường trong và ngoài nước. Bên cạnh việc xác lập quyền đối với các đối tượng SHTT, hoạt động chuyển giao các đối tượng sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ cũng được nhiều doanh nghiệp quan tâm thực hiện. Ngoài những trường hợp chuyển giao công nghệ, chuyển giao quyền sử dụng đối tượng SHTT của các doanh nghiệp liên doanh với nước ngoài thì các doanh nghiệp trong nước trên địa bàn cũng đã quan tâm đến việc đầu tư chuyển giao công nghệ, hợp tác liên doanh, chuyển giao quyền sử dụng các đối tượng sở hữu trí tuệ nhằm mục đích phát triển sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên đến nay trên địa bàn tỉnh mới có khoảng 20 trường hợp chuyển giao đối tượng SHTT, chuyển giao công nghệ có liên quan đến SHTT. Xét dưới góc độ quản lý thương mại nói chung, tuy đã có nhiều nỗ lực trong việc xây dựng pháp luật về SHTT nhưng trong thực thi, xâm phạm quyền SHTT và vi phạm pháp luật về SHTT ngày càng có dấu hiệu trở thành phổ biến và mức độ phức tạp gia tăng. Theo đồng chí Đinh Sỹ Nguyên, trưởng phòng SHTT, Sở KH&CN thì hiện nay, các tranh chấp về quyền SHTT trên địa bàn tỉnh ngày càng gia tăng về số vụ, tính chất phức tạp hơn và liên quan đến mọi mặt của cuộc sống như sản xuất vật liệu xây dựng, dịch vụ du lịch, dịch vụ ăn uống, dịch vụ vận tải... Tuy nhiên việc xử phạt hành chính vẫn chưa có tác dụng răn đe nhiều nên để nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT rất cần sự tham gia tích cực của toà án. Bởi khi ra toà mức bồi thường thiệt hại có thể tăng gấp nhiều lần so với số tiền bị xử phạt hành chính.