Ca dao Vùng mỏ ra đời vào những năm nước ta còn bị thực dân Pháp đô hộ. Với nội dung tư tưởng sâu sắc, với nghệ thuật tương đối nhuần nhuyễn, với lời ăn tiếng nói quần chúng mộc mạc, chân phương, nó đã giúp ta hiểu thêm cuộc sống của người thợ mỏ trước đây.
Đó là một cuộc sống nghèo khổ, lao động cực nhọc, bị bọn thực dân chủ mỏ bóc lột đến tận xương tuỷ. Người mẹ xót xa bảo con:
Hú còi là nó gọi đi
Còn ta vậy thì phải đội than nhau
Một xe được có ba hào
Thúng than trên đầu nặng lắm con ơi.
Ấy là chưa kể đến tai hoạ luôn luôn rình rập, tương lai mù mịt thật đáng thương tâm:
Còn duyên còn cuốc còn khao
Hết duyên bị gậy ra vào bến xe
Kẹp xe hoả, đổ tầng bè
Đầy đường, đầy chợ vỉa hè kêu thương.
Dạo đó, ở Đất mỏ, hầu như ai cũng thuộc bài ca dao vùng mỏ rất cảm động sau đây:
Cây mắm cù quăm
Cây sú cù queo
Thắt lưng cho chặt mà theo anh về
Ăn cơm với cá mòi ve
Lấy chồng Cẩm Phả đun xe suốt đời.
(Có bản chép: Cá mòi he). Thợ thuyền mỏ than thuở ấy phần đông từ các tỉnh Thái Bình, Hải Dương, Nam Định... đến đây kiếm kế sinh nhai. Họ là những nông dân nghèo cơ cực, không ruộng đất, làm thuê cuốc mướn không đủ ăn, bèn kéo nhau ra Hòn Gai, Cẩm Phả để đổi đời. Nhưng ảo tưởng đã đánh lừa họ:
Đồn Cẩm Phả sơn hà bát ngát
Huyện Hoành Bồ đồi cát mênh mông
Ai ơi, đứng lại mà trông
Kìa khe nước độc, nọ ông hùm già
Việc gì mà rủ nhau ra
Làm ăn cực khổ nghĩ mà tủi thân.
Bởi họ chỉ là những nô lệ làm thuê, mình càng nghèo đi bao nhiêu, bọn chủ mỏ càng giàu thêm bấy nhiêu:
Đào than cho nó làm giàu
Xúc vàng đem đổ xuống tàu cho Tây.
Bị áp bức, bóc lột tàn nhẫn, tinh thần đấu tranh của giai cấp thợ thuyền vùng mỏ càng cao, nhất là khi có Đảng lãnh đạo. Ca dao vùng mỏ như tiếng còi thúc giục:
Tỉnh dậy ngay! Tỉnh dậy ngay!
Hợp đoàn làm một, chung tay một lòng
Cùng nhau ủng hộ đình công.
Từ đói khổ mà vùng lên đòi cơm áo. Từ thân phận nô lệ mất hết quyền làm người mà đứng dậy, theo tiếng gọi của Đảng, giành lại non sông gấm vóc. Ca dao vùng mỏ góp phần kêu gọi:
Tầng lò mìn mỏ của ta
Non sông đất nước ta là chủ nhân
Thế mà chúng đến cướp không
Lại còn áp bức đặt gông, đặtxiềng
Anh em hãy một lòng một dạ
Cùng tiến lên đuổi cổ nó đi.
Đó còn là tiếng kèn xung trận:
Công nhân ta quyết một lòng
Phá tan xiềng xích cùm gông ngai vàng
Cuộc đấu tranh của thợ mỏ vùng Cẩm Phả - Hòn Gai tháng 11-1936 đã làm rung chuyển hệ thống cai trị của thực dân Pháp ở một vùng công nghiệp quan trọng, đánh dấu bước trưởng thành của giai cấp công nhân Việt Nam. Nó còn để lại dấu ấn rất đậm trong thơ ca, ca dao Vùng mỏ. Ngày nay đọc lại những vần thơ đó, chúng ta càng xúc động, càng cảm thương trước cuộc đời nghèo khổ, cơ cực và càng cảm phục sâu xa tinh thần đấu tranh ngoan cường của thế họ cha anh Vùng mỏ bất khuất.
