Bức tranh toàn cảnh

Nhiều ngày nay, dư luận đặc biệt chú ý quan tâm theo dõi diễn biến về cuộc chiến chống khai thác, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ than trái phép trên địa bàn tỉnh. Có thể nói, chưa bao giờ cuộc chiến chống than lậu lại được triển khai một cách quyết liệt như hiện nay. Để rộng đường dư luận, chúng tôi xin khái quát một số nét cơ bản về cuộc chiến này và một số vấn đề đặt ra trong thời gian tới đây.

Thực ra, việc quản lý, ngăn chặn tình trạng vận chuyển, chế biến và tiêu thụ than trái phép trên địa bàn được triển khai từ nhiều năm nay. Theo báo cáo của Công an tỉnh mới đây thì chỉ tính riêng năm 2007, các lực lượng chức năng của tỉnh đã xử lý hành chính 267 vụ với 27 đối tượng, khởi tố, xử lý pháp luật 9 vụ, 28 đối tượng liên quan đến tiêu cực trong ngành Than; đánh sập 361 lượt cửa lò khai thác than trái phép, đình chỉ 147 lượt bến, bãi và điểm mua gom than không có nguồn gốc, tịch thu 31.994 tấn than các loại, phạt hành chính 616 triệu đồng. Tổng số tiền phát mại than tịch thu lên tới hơn 10 tỷ đồng. Tuy nhiên, từ cuối năm 2007 đến đầu năm 2008, do có biến động về cơ chế, chính sách quản lý nên tình hình khai thác, vận chuyển, tiêu thụ than trái phép diễn ra rất phức tạp mà hậu quả của nó không chỉ làm thất thoát tài nguyên, huỷ hoại môi trường mà còn làm phát sinh các vấn đề phức tạp về an ninh trật tự. Trước thực trạng đó, từ nhiều năm nay, UBND tỉnh đã chỉ đạo các ngành chức năng và các địa phương thường xuyên mở các đợt cao điểm ra quân dẹp bỏ các lò khai thác, các điểm thu gom, vận chuyển, kinh doanh than trái phép. Đặc biệt, trong 1 tuần ra quân đầu tháng 4 vừa qua, BĐBP tỉnh đã liên tiếp tạm giữ hơn 100 phương tiện vận chuyển than trên biển không rõ nguồn gốc, không đủ giấy tờ hợp lệ về phương tiện, thuyền viên... Qua điều tra các vụ việc trên đã có dấu hiệu nhiều tiêu cực liên quan đến những khuất tất trong sản xuất và kinh doanh than. Chính vì vậy, ngày 9-4, Tỉnh uỷ đã có Chỉ thị để chỉ đạo cấp uỷ, chính quyền địa phương tập trung xử lý các vấn đề phức tạp liên quan đến hoạt động khai thác, chế biến, kinh doanh than. Ngày 14-4, UBND tỉnh đã ra Quyết định 1086 giao cho UBND 5 địa phương là Đông Triều, Uông Bí, Cẩm Phả, Hạ Long, Yên Hưng trực tiếp chỉ đạo lập các đoàn kiểm tra liên ngành đồng loạt kiểm tra các cảng, bến bãi, phương tiện đang đậu tại cảng bốc rót than để phát hiện, xử lý vi phạm. Bằng sự chỉ đạo quyết liệt của Tỉnh uỷ, UBND tỉnh từ đầu năm đến nay, đặc biệt là đợt cao điểm từ đầu tháng 4 đến nay, các cơ quan chức năng của tỉnh đã phát hiện và xử lý nhiều vấn đề cơ bản liên quan đến vi phạm  trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh than trên địa bàn tỉnh.

Đây được coi là đợt huy động sức mạnh tổng lực của cả hệ thống chính trị trong việc rà soát toàn diện tình hình khai thác than trái phép cả bên ngoài, bên trong ranh giới, khai trường của ngành Than quản lý nên rất được dư luận tin tưởng, đồng tình và ủng hộ cao. Qua kiểm tra thấy rằng, đối với khu vực bên ngoài ranh giới mỏ, các cơ quan chức năng đã xử lý các trường hợp hộ dân mua bán đất vườn ở những khu vực có trữ lượng than lớn dưới lòng đất để tổ chức khai thác trái phép, nhất là những vùng hộ dân nằm xen trong ranh giới mỏ ở một số phường, xã, thị trấn. Nghiêm trọng hơn, qua kiểm tra đã phát hiện một số dự án trồng rừng, san lấp mặt bằng, xây dựng các công trình được chính quyền địa phương cho phép, nhưng khi triển khai thì biến tướng để khai thác than trái phép.... Riêng trong ranh giới và khai trường của doanh nghiệp thuộc TKV, qua kiểm tra cũng thấy nổi lên nhiều vấn đề. Trong đó, đáng chú ý là thời gian gần đây, TKV có chủ trương cho tận thu than với quy mô lớn và đã cho phép 3 đơn vị được tổ chức khai thác than tận thu ở 14 điểm trong ranh giới khai trường của TKV, trong đó, Công ty cổ phần đầu tư thương mại và dịch vụ - TKV được giao khai thác tận thu tại 11 điểm lộ vỉa. Song, Công ty này không đủ năng lực, thiết bị khai thác, nên đã ký hợp đồng thuê tư nhân bên ngoài vào bốc, xúc, vận chuyển đất, đá và than. Đến nay, qua kiểm tra, đã phát hiện Công ty này hợp đồng với 12 doanh nghiệp, cá nhân bên ngoài đưa phương tiện, thiết bị vào nhiều điểm trong khai trường của Công ty Than Mạo Khê, Vàng Danh, Cao Sơn, Khe Chàm khai thác với khối lượng lên tới hàng triệu tấn. Việc quản lý các tư nhân vào khai thác than tận thu rất lỏng lẻo, vi phạm nghiêm trọng các quy định về bảo vệ môi trường, không có hoàn nguyên môi trường, tạo nên nhiều tiêu cực, móc nối trong ngoài để khai thác, tiêu thụ than, gây nên tình hình phức tạp trong sản xuất, kinh doanh than... Không những thế, qua kiểm tra, các cơ quan chức năng còn phát hiện được rằng, thời gian gần đây, với mục tiêu để đạt được kế hoạch sản xuất giao, nhưng do năng lực các đơn vị thành viên của TKV chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất, nên nhiều doanh nghiệp đã ký hợp đồng để thuê đơn vị, cá nhân bên ngoài vào bốc xúc, vận chuyển than, đất đá. Việc này vừa giúp các doanh nghiệp ngành Than không phải đầu tư lớn để mua sắm thiết bị, máy móc, vừa không phải đóng bảo hiểm, không phải chịu trách nhiệm về an toàn lao động... Do đó tạo ra rất nhiều sơ hở, tiêu cực trong quản lý. Cụ thể như: Đến ngày 16-5-2008, qua kiểm tra ở 20 doanh nghiệp thuộc TKV đã phát hiện 16/20 đơn vị đã ký 61 hợp đồng với 52 tổ chức, cá nhân trong và ngoài ngành Than vào bốc xúc, vận chuyển đất đá. Để thực hiện 61 hợp đồng này, các đơn vị được thuê đã đưa 1.370 ô tô các loại, 116 máy xúc, máy gạt vào các khai trường làm thuê, trong đó, các doanh nghiệp ngoài ngành Than đã đưa vào 909 xe ô tô, 82 máy xúc, máy gạt... Với số lượng thiết bị và phương tiện vào khai thác nhiều như vậy, nhưng công tác quản lý của các doanh nghiệp đi thuê lại rất lỏng lẻo nên đã dẫn đến tình trạng thông đồng, móc ngoặc để đưa than ra ngoài tiêu thụ.

Cũng trong đợt cao điểm này, các cơ quan chức năng của tỉnh đã tiến hành kiểm tra 43 cảng và cụm cảng chế biến, kinh doanh than của các doanh nghiệp có tư cách pháp nhân; 26 điểm tập kết than của các doanh nghiệp tư nhân và nhân dân. Bước đầu, đã xử lý vi phạm hành chính đối với các hành vi mở điểm tập kết than không có giấy phép, kiến nghị các doanh nghiệp chế biến và kinh doanh than sớm hoàn thiện các thủ tục theo quy định.

Qua việc kiểm tra đồng bộ các quy trình sản xuất, kinh doanh than như vậy, thấy rằng, trong quá trình phát triển của mình TKV đã bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập. Bởi, mục tiêu khai thác của ngành này quá nóng, không đúng quy hoạch được Chính phủ phê duyệt trong khi hạ tầng kỹ thuật, vốn chưa đáp ứng được. Mặt khác, TKV lại được giao độc quyền sản xuất và kinh doanh than nên dẫn đến nảy sinh nhiều tiêu cực...