Với Hiệp định Tự do thương mại ASEAN - Trung Quốc (ACFTA), các mặt hàng xuất nhập khẩu chính ngạch, đáp ứng các điều kiện ưu đãi, xuất xứ theo quy định sẽ được hưởng lợi.
Tuy nhiên trên thực tế, hoạt động thương mại qua khu vực cửa khẩu biên giới Quảng Ninh thông qua hình thức buôn bán tiểu ngạch (mua bán biên mậu) rất phổ biến. Do vậy nội dung điều chỉnh của ACFTA có thể chưa tác động lớn bằng những thay đổi các chính sách buôn bán biên mậu của phía Trung Quốc.
Trong các báo cáo về tình hình thương mại Việt - Trung, Sở Công Thương luôn cho rằng biên mậu có vai trò quan trọng trong việc tăng cường xuất khẩu nhiều mặt hàng, tháo gỡ khó khăn cho những mặt hàng mà Việt Nam xuất khẩu nhưng hoạt động này vẫn dừng ở một mức độ nhất định. Trong khi đó, việc nhập khẩu các nguyên liệu đầu vào cần thiết cho sản xuất qua con đường biên mậu lại diễn ra khá sôi động. Theo thống kê của Sở này, từ năm 2006, hoạt động thương mại biên giới qua địa bàn tỉnh không ngừng tăng, bình quân mỗi năm tăng trên 45%. Trong khi đó, kim ngạch xuất khẩu qua đường tiểu ngạch chỉ chiếm 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc.
Sở dĩ kênh mua bán này phát triển với tốc độ nhanh như vậy chủ yếu là do thói quen, tập quán buôn bán của doanh nghiệp hai nước nhiều năm qua. Hơn nữa, hình thức giao thương nơi cửa khẩu có những cách làm dễ dàng hơn xuất qua đường chính ngạch vì thủ tục đơn giản. Đồng thời, hoạt động giao thương này ít chịu các hình thức kiểm dịch khắt khe nên chi phí thấp, hoặc chỉ chịu các loại phí biên mậu. Đó là những lý do mà khi cân nhắc lựa chọn giữa hình thức mua bán biên mậu và ACFTA, phần lớn các doanh nghiệp của hai nước sẽ vẫn chọn con đường biên mậu dù biết rằng không ít rủi ro họ phải đối mặt.
Ông Hoàng Văn Tiến, Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Hoàng Tiến (Móng Cái) cho biết: Việc lựa chọn buôn bán biên mậu đối với các doanh nghiệp của Việt Nam khi thông thương với doanh nghiệp Trung Quốc thường được coi là phương thức tốt nhất. Tuy nhiên, xuất theo con đường này, hàng hóa chất lượng thế nào cũng thường bị đánh đồng, bị ép giá, thậm chí bán lỗ. Do mua bán không có hợp đồng, hàng hóa mang lên tới cửa khẩu mới tìm khách để bán, nên doanh nghiệp trong nước thường gặp nhiều rủi ro, như trường hợp cao su, lợn thịt… trong thời gian gần đây. Ông Nguyễn Văn Giang, một Công ty XNK cũng tại địa bàn Móng Cái nhận định thêm: Trung Quốc cũng thường xuyên áp dụng các chính sách linh hoạt để điều chỉnh lượng hàng cũng như giá hàng xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường này sao cho có lợi nhất. Khi cần họ có thể nới lỏng giá hay các chính sách biên mậu để tăng mua hoặc ép giá và thắt chặt chính sách khi muốn hạn chế hàng nhập khẩu từ Việt Nam. Cũng do các chính sách này chỉ áp dụng đối với hàng nhập khẩu qua đường tiểu ngạch của Việt Nam nên không vi phạm các quy định về WTO.
Theo các cơ quan chức năng quản lý hoạt động XNK khu vực biên giới của tỉnh, các yêu cầu mà phía Trung Quốc hay áp dụng thường tập trung vào các sản phẩm như: cao su, thủy hải sản, hoa quả. Theo đó, mức phí biên mậu cũng được thay đổi theo từng thời điểm, mùa vụ và cách thức kiểm dịch lỏng hay chặt cũng để kiểm soát việc xuất nhập khẩu. Kể từ đầu năm 2008 đến nay, một loạt các chính sách biên mậu của Trung Quốc đã thay đổi, ví dụ như hình thức thương mại biên giới tiểu ngạch không còn được hưởng ưu đãi mà thay vào đó là nâng hạn mức miễn thuế (giảm đến 50% thuế suất thông thường cho hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam) nhưng chỉ áp dụng đối với hình thức trao đổi buôn bán cặp chợ biên giới và chỉ cư dân các tỉnh giáp biên được hưởng.
Trong nhiều năm tới, buôn bán tiểu ngạch vẫn còn tồn tại cùng với những rủi ro vốn có của hình thức giao thương này. Thế nhưng, nhiệm vụ lâu dài của ACFTA là phải giảm bớt tỷ trọng thương mại biên mậu vốn đang thắng thế. Điều đó hoàn toàn có thể làm được, nếu việc tuyên truyền và phổ biến ACFTA cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam được thực hiện hiệu quả hơn.
