Các ấn phẩm báo chí cách mạng tại bảo tàng tỉnh - Một nguồn tư liệu quý

Cuối năm 1928, báo Than ra đời  được coi như là mốc son mở đầu, là tiền đề cho sự phát triển của báo chí cách mạng Vùng mỏ Quảng Ninh.

Hiện nay, nơi gần như duy nhất ở Quảng Ninh mà mọi người có thể tìm thấy các ấn phẩm báo chí "cổ" thời kỳ trước và sau Cách mạng Tháng Tám 1945 và thời kỳ kháng chiến chống Mỹ là Bảo tàng tỉnh. Tuy số lượng, loại hình không nhiều nhưng nguồn tư liệu báo chí này là rất quý, bởi nó không chỉ chứa đựng các giá trị lịch sử, văn hoá, xã hội của Quảng Ninh trong một giai đoạn lịch sử nhất định mà đây còn là những tư liệu quý về quá trình phát triển của báo chí Quảng Ninh…

Các ấn phẩm báo chí cách mạng tại bảo tàng tỉnh - Một nguồn tư liệu quý ảnh 1
Một số ấn phẩm báo chí Bác Hồ đã xem và đểí lại bút tích hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh.

Trong một lần đi tìm lại lịch sử báo Than, tôi được ông Vũ Cẩm, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, cho biết ngôi nhà nhỏ mà báo Than ngày xưa - nơi "chủ bút" Đặng Châu Tuệ và người lo việc in ấn là Vũ Thị Mai - nguyên nữ sinh Trường Giăng-Đuypuy (Hải Phòng) thuê với giá rẻ để làm "toà soạn",  nằm trên phố Boóc-đô, nay là phố Quang Trung (TX Cẩm Phả), gần với căn nhà của gia đình ông. Đến khoảng năm 1986, căn nhà được bán và người chủ mới đã phá nó đi để xây mới. Rất tiếc, giá như chính quyền, cơ quan chức năng của tỉnh cũng như thị xã ngày ấy nhận thức được giá trị cần giữ làm di tích thì hay biết mấy…

Theo các tài liệu hiện còn lưu giữ thì báo Than in khổ nhỏ, trên nửa trang giấy thếp học trò. Người chịu trách nhiệm viết bài chính là Đặng Châu Tuệ, Bí thư Chi bộ, người in là Vũ Thị Mai. Báo Than được in thạch, mỗi lần in được chừng 100 bản. Độc giả mà báo Than nhắm tới là đội ngũ thợ mỏ - đối tượng của phong trào "Vô sản hoá" do Đảng phát động, đang phát triển mạnh ở Quảng Ninh khi ấy. Do đó, nội dung chủ yếu của tờ báo là những tin tức về đời sống cực khổ của công nhân, sự đối xử tàn tệ của chủ mỏ ở Cẩm Phả, Cửa Ông v.v... Từ đó kêu gọi công nhân đấu tranh chống áp bức, giảm giờ làm... Sau gần một năm ra đời góp phần tuyên truyền cách mạng hiệu quả, do sự truy lùng của địch, báo Than không ra được nữa. Tuy nhiên, đến tháng 2-1930, chi bộ cộng sản đầu tiên được thành lập ở Mạo Khê đã quyết định ra báo và lại lấy tên là báo Than, phát hành rộng trong mỏ Mạo Khê và nhiều xã lân cận ở Đông Triều, Kinh Môn. Đến khi Đặc Khu uỷ Hòn Gai được thành lập (tháng 2-1930) thì báo Than được coi là cơ quan ngôn luận của Đặc Khu uỷ. Báo ra mỗi tháng 2 số, mỗi số in tới vài trăm bản. Đầu năm 1931, do địch khủng bố dữ dội, báo Than ngừng xuất bản nhưng ảnh hưởng của nó còn sâu rộng trong công nhân mỏ suốt nhiều năm sau đó.

Sau giai đoạn tạm lắng do sự khủng bố của địch những năm 1930-1945, những năm kháng chiến chống Pháp, báo chí cách mạng của Vùng mỏ và các ấn phẩm kiểu trang thông tin, bản tin tiếp tục phát triển, thể hiện vai trò trong tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng. Đầu tiên kể tới là tạp chí Thợ mỏ - cơ quan tranh đấu và tuyên truyền kháng chiến của Công đoàn Hòn Gai. Hiện bản gốc của số đầu tiên, phát hành ngày 1-12-1949 đang được lưu giữ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Thợ mỏ có khổ nhỏ, kích cỡ 11x16cm, gồm 24 trang. Về sau, Thợ mỏ được đổi thành tờ Tin tức. Tiếp theo tờ Sóng Bạch Đằng của Chiến khu Đông Triều, Quân khu 3 đã ra tờ Quân Bạch Đằng, mỗi tháng 1 kỳ. Hiện nay, tại Bảo tàng tỉnh còn lưu giữ được 1 số Quân Bạch Đằng phát hành tháng 5-1955, gồm 4 trang, kích cỡ 25x 32cm, được trình bày trên giấy trắng, mực xanh, đỏ. Đây là số báo chào mừng sinh nhật Bác Hồ (19-5) nên cả 4 trang đều dành nói về những tình cảm của bộ đội với Bác Hồ và Bác Hồ với bộ đội…

Nhân dịp Tết Canh Dần (1950), tờ Tin tức của Đặc khu Hòn Gai ra số đặc biệt mang tên Hòn Gai thông tin, gồm 16 trang, in 4 màu, khá đẹp. Nội dung gồm lời kêu gọi của Bác Hồ về nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân trong năm 1950, diễn văn chúc Tết của Ủy ban Hành chính kháng chiến Đặc khu Hòn Gai, các tin tức trong nước, quốc tế, một số sáng tác kịch một màn, thơ, tranh cổ động... Ngoài ra, để đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phục vụ công cuộc kháng chiến, Ty Tuyên truyền các tỉnh: Hải Ninh, Quảng Yên và Đặc khu Hòn Gai còn ra nhiều ấn phẩm báo chí, bản tin: Tỉnh Hải Ninh có tờ Tin tức Hải Ninh, Hải Ninh thông tin, Hải Ninh giải phóng (in cả bằng chữ Hán), tỉnh Quảng Yên có Quảng Yên, Đặc khu Hòn Gai có Vùng than, Tin tức... Các tờ báo, tạp chí trên một số in thạch, số khác được in li-tô, số trang phổ biến là 4 trang, số lượng phát hành từ vài trăm tới trên một ngàn bản.

Ngoài các tờ báo, tạp chí của địa phương, tại Bảo tàng tỉnh còn lưu giữ được một số tờ báo lớn của Đảng như báo Cứu quốc của Mặt trận Liên Việt phát hành năm 1943, báo Cờ giải phóng - cơ quan tuyên truyền Trung ương của Đảng cộng sản Đông Dương, phát hành số đầu ngày 12-1-1945... Đặc biệt là sưu tập một số báo Nhân Dân, Vùng Mỏ, Thiếu niên tiền phong phát hành thập kỷ 60 của thế kỷ trước có bút tích của Bác Hồ phê bên cạnh. Đó là những bài viết mang tính đấu tranh, phê bình những lề lối làm việc quan liêu, gây lãng phí của một số tập thể, cá nhân. Với những bài viết về các tập thể, cá nhân "người tốt, việc tốt" thường là được Bác phê bên cạnh (nhắc thư ký của Bác, Văn phòng Chủ tịch nước) là thưởng cho một huy hiệu v.v...

Mặc dù số lượng loại hình báo chí của Quảng Ninh (hay phản ánh về Quảng Ninh) chưa phải đầy đủ nhưng sưu tập tư liệu báo chí lưu giữ ở Bảo tàng tỉnh là những tư liệu quý, thông qua đó giúp cho người đọc, người xem có cái nhìn sát thực hơn về một chặng đường lịch sử phát triển của báo chí cách mạng Vùng mỏ nói riêng, đất nước nói chung. Với những người làm báo hôm nay thì đó cũng là tài liệu tham khảo bổ ích, thú vị để có thể hình dung về cách làm báo của các bậc "tiền bối" trước đây…