Người bị táo bón thường giảm số lần đi đại tiện, phân rắn và khô hơn bình thường, khi đi cảm thấy đau và khó khăn, đi xong vẫn cảm thấy không thoải mái. Biểu hiện phân rắn dễ nhận thấy hơn cả. Trẻ em, người già, phụ nữ có thai hoặc sau khi sinh nở thường hay bị táo bón hơn.
Có 3 nhóm nguyên nhân chính dẫn tới táo bón: Táo bón do bệnh lý, táo bón do dùng thuốc và táo bón do chế độ ăn uống không hợp lý.
Táo bón do bệnh lý
Táo bón có thể là biểu hiện của bệnh thiểu năng tuyến giáp hoặc phình to đại tràng bẩm sinh. Cả 2 trường hợp này thường xuất hiện táo bón rất sớm từ thời gian sơ sinh, không liên quan gì tới thay đổi chế độ ăn uống. Những trường họp này cần đưa các cháu đi khám bác sĩ chuyên khoa nhi để được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Trẻ bị viêm, nứt kẽ hậu môn, mà nguyên nhân là vệ sinh không tốt, bị giun kim, hoặc do phân quá rắn gây nứt và dẫn tới viêm nhiễm. Cảm giác đau làm cho trẻ sợ đi đại tiện, dẫn tới táo bón càng nặng thêm. Trong trường hợp này, cần bảo đảm vệ sinh hậu môn cho trẻ sạch sẽ, nếu có biểu hiện viêm nứt, thì có thể cần rửa nước muối loãng, có thể bôi một số mỡ kháng sinh. Trong rất nhiều trường hợp, bệnh sẽ khỏi thông qua những biện pháp vệ sinh thông thường; nếu bệnh không chuyển biến, cần đưa trẻ đi khám bác sĩ. Ở người có tuổi, khối u đường tiêu hóa có thể gây tắc, dẫn tới táo bón. Một số người bị chấn thương sọ não hoặc cột sống, viêm cột sống, khối u ở cột sống gây chèn ép một số dây thần kinh cũng có khả năng bị táo bón. Tuy nhiên đây là những trường hợp rất hiếm gặp và thường chỉ là triệu chứng của một bệnh đã biết trước.
Táo bón do dùng thuốc
Dùng thuốc kháng sinh đường uống thường tiêu diệt các vi khuẩn lên men ở ruột già, làm giảm quá trình lên men và phân hủy các chất xơ dẫn tới phân rắn và khô hơn. Để dự phòng táo bón do dùng kháng sinh, bác sĩ cần kê đơn những thuốc kháng sinh phổ hẹp nhằm tiêu diệt chọn lọc vi khuẩn gây bệnh mà không làm ảnh hưởng tới các vi khuẩn có ích khác, không dùng kháng sinh để điều trị bệnh do virut.
Một số thuốc như thuốc cầm tiêu chảy (ví dụ loperamid), chế phẩm thuốc có thuốc phiện (ví dụ codein và morphin) và một số loại thuốc chống trầm cảm thường làm giảm nhu động ruột nên cũng có thể gây táo bón. Các loại thuốc tẩy, thuốc thụt tháo nếu dùng kéo dài cũng rất dễ gây táo bón. Lý do của hiện tượng này là cơ thể sẽ bị phụ thuộc vào thuốc và gây táo bón nếu dừng thuốc. Thuốc lợi tiểu gây mất nước nên thường làm phân rắn và gây mất kali làm giảm sức co bóp của ruột dẫn tới khó đi đại tiện hơn.
Một điều đáng chú ý là một số “thuốc bổ” có chứa sắt, canxi hoặc nhôm thường làm phân rắn và khó đi đại tiện hơn. Những trường hợp táo bón do bổ sung các chất dinh dưỡng này thường gặp ở trẻ em và phụ nữ có thai. Để dự phòng những trường hợp bị táo bón do dùng thuốc, tất cả các loại thuốc, đặc biệt thuốc dùng cho trẻ nhỏ cần được sử dụng theo hướng dẫn của thầy thuốc. Thầy thuốc không chỉ kê đơn thuốc điều trị mà còn có những loại thuốc hỗ trợ cần thiết khác.
Táo bón do chế độ ăn uống không hợp lý
Ăn hoa quả, uống sinh tố để tránh táo bón.
Khẩu phần ăn uống thiếu chất xơ và nước là nguyên nhân của hầu hết các trường hợp táo bón. Nước sẽ làm phân mềm còn chất xơ gây kích thích nhu động ruột và tăng số lần đi đại tiện. Để bảo đảm có đủ nước, mỗi ngày người trưởng thành cần uống tối thiểu 1,5 lít nước, trẻ em cần uống theo yêu cầu. Nhu cầu nước tăng khi thời tiết nóng nực và lao động nặng. Đối với trẻ nhỏ, thức ăn quá đặc so với lứa tuổi cũng có thể gây táo bón. Hiện tượng này thường xảy ra ở trẻ bắt đầu ăn dặm, gia đình nấu bột quá đặc cho trẻ, hoặc pha sữa bột quá đặc. Một số trẻ có thể xuất hiện táo bón ngay cả khi pha sữa đúng hàm lượng khuyến nghị của các nhà sản xuất sữa. Trong trường hợp này, có thể pha sữa hơi loãng hơn bình thường và có thể pha bằng nước cơm.
Chất xơ có nhiều trong rau, hoa quả, củ và các hạt ngũ cốc còn nguyên. Bảo đảm đủ chất xơ trong khẩu phần không chỉ giúp phòng chống táo bón, mà còn làm giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính như béo phì, tim mạch, ung thư... khi về già. Tuy nhiên, khẩu phần ăn có nhiều chất xơ không tiêu hóa được lại có thể gây táo bón ở trẻ nhỏ và người già do những chất xơ này cản trở sự lưu thông trong lòng ruột. Trẻ em và người già cần ăn những chất xơ dễ tiêu hóa như rau non, khoai lang và hoa quả.
Sữa chua không chỉ là một thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao mà còn giúp dự phòng và điều trị táo bón. Trong sữa chua có một lượng vi khuẩn có ích, giúp cho quá trình lên men các chất xơ và đường có phân tử lớn ở ruột già, giúp phân mềm và xốp hơn. Các vi khuẩn này còn làm ức chế những vi khuẩn gây bệnh, nên còn có tác dụng phòng và điều trị rối loạn tiêu hóa.
Những biện pháp hỗ trợ khác
Nên tập thói quen đi đại tiện đúng giờ. Không nên ép trẻ ngồi bô sớm quá nếu cháu không thích, cho trẻ chạy nhảy, xoa bóp bụng và đi đại tiện sau bữa ăn nhiều khi giúp đi đại tiện dễ dàng hơn. Cũng có trẻ sợ bẩn nên không thích đi đại tiện. Trong trường hợp này cần giải thích cho trẻ và cần tạo điều kiện chỗ đi vệ sinh sạch sẽ.
