Cùng đi với đoàn kiểm tra của UBND tỉnh về tình trạng bồi lấp, ô nhiễm nguồn nước các công trình thuỷ lợi ở Đông Triều, điểm đầu tiên chúng tôi đến hồ Nội Hoàng. Nếu không được sự giới thiệu của đồng chí Nguyễn Văn Chiến, Giám đốc Công ty Quản lý khai thác công trình thuỷ lợi Đông Triều hẳn các thành viên trong đoàn không ai tưởng tượng nổi đây đã từng là một trong những hồ chứa nước phục vụ cho sản xuất nông nghiệp và đời sống dân sinh lớn nhất nhì huyện Đông Triều trước kia.
Hồ Nội Hoàng (xã Hoàng Quế) nằm lọt thỏm giữa khu vực bãi đổ thải, khai trường khai thác than. Lòng hồ bị bồi lắng, nhiều chỗ cỏ lăn mọc um tùm, nước trong hồ có chỗ màu đen, chỗ lại vàng suộm. Nằm sát ngay bờ hồ về phía Tây là những đống đất đá thải của Công ty Than Mạo Khê đổ ra, phía Bắc là nhà sàng tuyển than của Xí nghiệp Than Hồng Thái (Công ty Than Uông Bí) cũng những đống than to nằm trên lưu vực của hồ, từng đoàn xe tải nặng chở đầy than rầm rập chạy trên con đường bên hồ. Đồng chí Nguyễn Văn Chiến cho biết: Trước đây toàn bộ khu vực, bãi đổ thải, nhà sàng tuyển này đều là lòng hồ hoặc lưu vực của hồ nhưng do tốc độ phát triển quá nhanh của quá trình khai thác than lộ thiên nên dần bị biến thành “hậu trường” của sản xuất than. Thực trạng này đã và đang xâm hại nghiêm trọng đến các công trình thuỷ lợi. Lưu vực tập trung nước của hồ Nội Hoàng đã bị Công ty Than Mạo Khê xây dựng một đường tàu cắt ngang và đổ đất đá thải vì vậy vào mùa mưa chỉ có nước từ bãi thải chảy xuống lòng hồ, còn ở phía bắc thì lại bị Nhà sàng tuyển than của Xí nghiệp Than Hồng Thái chặn lại vì vậy vào mùa mưa cũng chỉ có nước và than từ các bãi than chảy xuống. Hiện tại đã có 8/15 công trình nằm trong diện Công ty quản lý đang bị xâm hại do khai thác than, đó là các hồ: Nội Hoàng, Cổ Lễ, Khe Ươn 1, Khe Ươn 2, Rộc Chày, Yên Dưỡng, Tân Yên và Hồ Thiên. Cả 8 hồ đều đã bị bồi lấp làm giảm dung tích trữ nước và khả năng điều tiết lũ gây nguy hại cho công trình; nguồn nước bị chua hoá với độ pH từ 3,5-4,5; do lưu vực nằm trong khai trường khai thác than nên nguồn sinh thuỷ bị huỷ diệt.
Lòng hồ Nội Hoàng (Hoàng Quế, Đông Triều) đã bị bồi lấp gần hết.
Từ hồ Nội Hoàng chúng tôi sang hồ Cầu Cuốn (xã Yên Thọ). Toàn bộ các đỉnh phân lưu tập trung nước về hồ đều đã bị chặn lại bởi những bãi thải to ngất ngưởng của Công ty Than Mạo Khê. Thậm chí toàn bộ các khu vực xung quanh lòng hồ cũng đang bị những đống đất đá thải đổ lấn ra. Chỉ xuống khu vực đoàn đang đứng đồng chí Nguyễn Thị Huân, Chủ tịch UBND huyện Đông Triều cho biết: Trước đây khu vực này là lòng hồ nhưng Công ty Than Mạo Khê đã cho đổ một con đường đi cắt ngang qua khiến cho toàn bộ những nhánh đưa nước của hồ vào lưu vực bị chia cắt hoàn toàn. Bãi thải phía trên hồ mặc dù đã được Công ty cho xây bờ kè nhưng cũng chỉ chắn được đất đá thải không chảy xuống hồ chứ còn nước từ bãi thải thì không ngăn được. Trong khi đó nước ở các bãi thải chứa rất nhiều axít khi chảy xuống hồ đã làm giảm độ pH gây phá vỡ kết cấu trong đất và độ phì của tầng đất canh tác, làm ảnh hưởng đến năng suất cây trồng và đời sống dân sinh trong khu vực. Thực tế là 2 năm trở lại đây năng suất lúa của huyện đang bị giảm dần mà một trong những nguyên nhân chính là do chất lượng nước tưới không còn tốt. Huyện đã nhiều lần làm việc với Công ty nhưng vẫn chưa tìm được biện pháp giải quyết triệt để, thậm chí tình trạng xâm hại các công trình thuỷ lợi do khai thác than gây ra lại càng nghiêm trọng hơn. Do đặc thù các công trình thuỷ lợi của huyện Đông Triều hầu hết đều nằm phía dưới của khu vực khai thác than, lưu vực hồ chứa nước nằm trong khai trường khai thác nên việc quản lý bảo vệ rất khó khăn. Với tốc độ phát triển quá nhanh của khai thác than lộ thiên như hiện nay trong khi các báo cáo đánh giá tác động môi trường lại không theo kịp đã dẫn đến tình trạng tồn tại cũ chưa khắc phục được đã phát sinh bất cập mới, khai trường khai thác than và lòng hồ không còn khoảng cách, hồ chứa nước không còn lưu vực bị mất tác dụng. Mặc dù hàng năm ngành Than đều đầu tư kinh phí cho việc nâng cao trình các hồ chứa nước chịu tác động của sản xuất than nhưng vẫn không theo kịp được tốc độ bồi lắng. Theo phản ánh của huyện Đông Triều và Công ty Quản lý khai thác các công trình thuỷ lợi huyện thì việc bố trí vốn chưa được nhiều chủ yếu mới chỉ là tu sửa, nâng cao trình hồ chứ chưa quan tâm đến cải tạo chất lượng nước trong các hồ bị chua hoá do nước từ các bãi đổ thải chảy xuống. Hiện nay lưu vực của các hồ đều đang bị xâm hại nghiêm trọng do nằm trong khai trường khai thác than việc đầu tư để cải tạo nạo vét, nâng cao trình hồ chỉ là giải pháp tình thế. Thực tế hiện nay chất lượng nước các hồ chứa cung cấp cho sản xuất nông nghiệp và đời sống dân sinh đang bị suy giảm nghiêm trọng, độ pH chỉ còn từ 3,5-4,5 (trong khi đó yêu cầu phải đạt từ 5,5-6,0) vì vậy đã phá vỡ kết cấu, độ phì của đất canh tác từ đó làm giảm năng suất cây trồng. Như vậy để giải quyết được bản chất, cái gốc của vấn đề ô nhiễm, suy giảm độ pH trong hồ, cạn kiệt nguồn sinh thuỷ của hồ phải có biện pháp cải tạo từ các lưu vực của hồ. Hiện nay Nhà nước chưa có quy định cụ thể về khoảng cách không được xâm hại đến các hồ chứa nước vì vậy từ tình hình thực tế các công trình thuỷ lợi của huyện Đông Triều đang bị xâm hại nghiêm trọng các cơ quan chức năng cần sớm tham mưu cho UBND tỉnh xây dựng quy chế bảo vệ các công trình thuỷ lợi, có quy định rõ ràng về khoảng cách giữa khai trường sản xuất than và hồ chứa, lưu vực hồ để bảo vệ các công trình thuỷ lợi. Với tốc độ phát triển quá nhanh của khai thác than lộ thiên như hiện nay cần có ngay giải pháp bảo vệ, khắc phục đối với các công trình đang chịu ảnh hưởng trực tiếp. Về lâu dài ngành Than cần nghiên cứu chuyển khai thác lộ thiên sang khai thác hầm lò để đảm bản sự phát triển của các ngành kinh tế khác.
