Từ năm 1995 đến nay, phương thức quản lý điện nông thôn dần chuyển đổi chủ yếu theo mô hình HTX dịch vụ. Để tạo điều kiện cho mô hình quản lý này phát triển, nhà nước và ngành điện đã có một số chính sách hỗ trợ thiết thực, trong đó đáng nói nhất là trợ giá bán điện.
Ngành điện bán cho HTX với giá 429 đồng/kwh (cả thuê), các HTX được phép bán cho hộ dân với giá 700 đồng/kwh, đối với các hộ sử dụng điện để kinh doanh sản xuất thì mức giá được áp cao hơn. Chỉ tính từ khoản chênh lệch giá này đã đảm bảo cho các HTX có kinh phí cải thiện mạng điện và chi trả công tác quản lý. Tuy nhiên, qua đợt kiểm tra của đoàn kiểm tra liên ngành, gồm Sở Tài chính, Sở Công nghiệp và ngành Điện lực cuối tháng 7 vừa qua cho thấy: Hầu hết các HTX dịch vụ điện có nguồn thu thấp, không đủ duy trì hoạt động. Nguyên nhân bởi hao phí điện năng quá lớn. Chỉ có một số ít HTX có sự đầu tư cải thiện mạng điện là có lãi. Tiêu biểu như HTX dịch vụ điện - nước Bạch Đằng (xã Cộng Hoà, Yên Hưng) mỗi tháng trừ mọi chi phí còn lãi trên 10 triệu đồng, HTX dịch vụ điện - nước Liên Vị (Yên Hưng) cũng có nguồn thu ổn định để trả lương cho 15 xã viên, mức 550 - 600 ngàn đồng người/tháng...
Nói cách khác, đối với hoạt động quản lý điện nông thôn thì việc giảm hao phí điện năng có tính quyết định đến nguồn thu. Tuy nhận thức được điều này song hiện có rất ít điều kiện đầu tư cải thiện mạng điện, phần lớn vẫn chấp nhận sử dụng các mạng điện cũ nát đã sử dụng từ vài chục năm nay, hoặc khá hơn thì chỉ sửa chữa những chỗ không còn sử dụng được nữa một cách chắp vá, thiếu đồng bộ. Bởi vậy, tình trạng tổn thất điện năng ở vùng nông thôn rất cao, với các địa phương thuộc miền Tây là 25%, miền Đông trên 10%, cao gấp trên 3 lần mức tổn thất điện năng trung bình của ngành điện (6,77%). Cá biệt có những địa phương tổn thất điện năng lên 30 - 40%, như Sông Khoai 1, Sông Khoai 2 (Yên Hưng), một số xã vùng sâu của Đông Triều, Uông Bí, Hoành Bồ v.v... Tìm hiểu nguyên nhân vì sao các HTX thiếu tích cực đầu tư cải thiện mạng điện, chúng tôi được biết: Ngoài việc khả năng tài chính của các HTX có hạn, không thể bỏ ra khoản vốn quá lớn để sửa chữa, thay mới mạng điện thì còn một số vướng mắc về cơ chế quản lý, khai thác do công tác điều hành, quản lý tài chính của các HTX dịch vụ điện chưa được quy định một cách thống nhất, cụ thể; chẳng hạn như các loại hình kinh doanh sản xuất nào, mức độ ra sao v.v... thì được tính vào điện sản xuất hiện tại cũng chưa có hướng dẫn cụ thể, việc phân chia tỷ lệ hạn mức điện sử dụng sinh hoạt và điện dùng cho sản xuất cũng chỉ dùng phương pháp... áng chừng! Anh Nguyền Hồng Sinh, chủ xưởng làm nhôm kính tại xã Kim Sơn (Đông Triều) nói: - Gia đình và HTX dịch vụ điện của xã tự thống nhất với nhau về số điện sử dụng thôi; cũng không biết chính xác điện dùng để làm nghề là bao nhiêu, dùng để sinh hoạt là bao nhiêu. Còn về giá điện, tôi thấy có sự chênh lệch, nơi này khác nơi kia...
Một cái khó khác cho các HTX là sau khi tiếp nhận mạng điện từ các UBND xã thì hầu hết các địa phương không tiến hành định giá và tính toán phần khấu hao tài sản. Đối với một số địa phương đã tiến hành, quy trình thẩm định tài sản cũng chưa đầy đủ, một số việc định giá chỉ thực hiện bằng mồm chứ chưa có văn bản bàn giao chính thức. Bởi vậy các HTX không biết giá trị phần tài sản còn lại bao nhiêu, phần được đầu tư trở lại là bao nhiêu. Do vậy khi đầu tư cải tạo, rất khó xác định đâu là phần đầu tư của mình trong khối tài sản đó. HTX dịch vụ điện nước Liên Vị (Yên Hưng) tiếp nhận mạng điện nông thôn năm 2003. UBND xã đã định giá tài sản còn 20%; tuy nhiên cũng chỉ định giá áng chừng, không có bàn giao bằng văn bản. Để giảm hao phí điện năng, HTX bắt buộc phải đầu tư cải thiện nhiều hạng mục của mạng điện, như thay hệ thống dây trần bằng dây cáp bọc xoắn, xây dựng hệ thống cột bê tông đảm bảo yêu cầu, thay công tơ Trung Quốc bằng công tơ liên doanh có độ chính xác cao hơn v.v... với tổng giá trị đầu tư 450 triệu. Sau khi hệ thống điện được thay thế, tổn thất điện đã giảm từ 35% xuống 20%, người dân được sử dụng điện ổn định, HTX cũng thu được lãi khá. Mừng là vậy, song hiện HTX vẫn không khỏi lo lắng về khoản đầu tư của mình sẽ được quản lý, khai thác trong thời gian bao lâu và nếu như trong trường hợp mô hình quản lý, hay nhân sự có thay đổi thì sẽ được tính toán hoàn trả phần đầu tư như thế nào? Anh Nguyễn Văn Hiếu, Chủ nhiệm HTX, nói: - Đa phần tiền đóng góp để đầu tư mạng điện đều là tiền đi vay. Vì vậy, chúng tôi rất muốn có những tính toán thật rõ ràng, chúng tôi sẽ được hưởng lợi như thế nào, trong bao lâu và khi cần hoàn trả tiền đầu tư thì sẽ được giải quyết ra sao v.v... Thật tình nếu có sự rành mạch như vậy, tôi tin rằng HTX nào cũng cố gắng để cải thiện mạng điện của họ. Ngay kể cả đối với Liên Vị cũng sẽ tiếp tục đầu tư giảm tải điện năng đến mức thấp nhất, mà theo tính toán thì có thể đạt mức trên dưới 10%...
Bên cạnh vướng mắc trong việc định giá tài sản thì những quy định hoạt động của HTX cũng đang làm ngại ngần những nhà đầu tư. Hiện nay các HTX dịch vụ điện nước đang hoạt động theo luật HTX, thành viên trong Ban chủ nhiệm do xã viên bầu. Trong trường hợp hết nhiệm kỳ, hoặc việc bầu bán có vấn đề thì không ai biết người đầu tư sẽ được ăn chia hoặc lấy lại phần tài sản mình ra sao? Anh Trần Quang Hồng, cán bộ quản lý điện nông thôn (Phòng Kinh tế huyện Đông Triều) cho biết thêm: - Hiện tại, nhiều HTX trên địa bàn có đủ điều kiện kinh tế để đầu tư cải thiện mạng điện. Tuy nhiên, cũng do những hạn chế trên nên họ vẫn dè dặt, mỗi năm đơn vị nào nhiều cũng chỉ đầu tư khoảng gần 50 triệu đồng. Thậm chí, đã có một số nhà đầu tư đặt vấn đề đầu tư đồng bộ, song khi tìm hiểu về cơ chế quản lý thì họ rút lui...
Có thể nói những vướng mắc trên đang phần nào làm hạn chế việc đầu tư cải thiện mạng lưới điện nông thôn. Theo anh Lê Vinh Quang, Phó Phòng Kinh doanh (Điện lực Quảng Ninh) thì trong thời gian tới, ngành điện sẽ tích cực thúc đẩy hoạt động định giá tài sản; đồng thời hạch toán khấu hao tài sản nhằm giúp các HTX có vốn đầu tư trở lại. Hy vọng cùng với những động thái của ngành điện, mạng điện nông thôn sẽ ngày càng giảm hao phí điện năng ở mức thấp nhất.
