Tình trạng ách tắc trên sông Ka Long thời gian qua không những ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng ngàn lao động, đến an ninh trật tự của địa phương mà còn khiến các doanh nghiệp kêu trời vì thiệt hại kinh tế do lượng lớn hàng hoá không xuất nhập khẩu được.
Lộn xộn bến, cảng
Với đặc điểm địa hình tự nhiên, lượng hàng hoá XNK tiểu ngạch chủ yếu qua cửa khẩu Ka Long, Lục Lầm và hầu hết được chuyển tải qua các tàu, thuyền chở hàng loại nhỏ (lái thán). Do vậy trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp đã tích cực đầu tư xây dựng các cảng, bến dọc hai bờ sông Ka Long để bốc xếp hàng hoá.
Bốc xếp hàng hoá tại Cảng Đông Bắc chưa tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường. Ảnh: Nguyên Lâm
Theo thống kê của TX Móng Cái, dọc hai bờ sông Ka Long hiện nay có tới 21 cảng, bến thuỷ nội địa, bãi tập kết hàng hoá, vật liệu xây dựng ,trong đó có 7 bến, điểm tập kết không có giấy phép hoặc trong diện di dời. Để tăng cường công tác quản lý Nhà nước, chấn chỉnh lại các hoạt động vận chuyển hàng hoá xuất nhập khẩu, bến bãi hoạt động chưa theo đúng quy định của pháp luật gây ô nhiễm môi trường, gây ách tắc mất an toàn giao thông, vừa qua Đoàn kiểm tra liên ngành của tỉnh đã kiểm tra 9 doanh nghiệp với 14 cảng, bến, bãi bốc xếp vật tư hàng hóa hai bờ sông Ka Long. Qua kiểm tra chỉ có 7 cảng, bến (chiếm 50% số cảng bến được kiểm tra) là có đủ điều kiện và đã được cấp phép hoạt động, doanh nghiệp đã xuất trình quyết định giao đất, hợp đồng thuê đất hoặc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyết định công bố cảng được phép hoạt động. Trong đó các cảng kinh doanh vận chuyển hàng hoá tổng hợp đều có hồ sơ, thủ tục đầy đủ, được các cấp có thẩm quyền phê duyệt quy hoạch và cấp phép hoạt động. Phần lớn các cảng này đều được các doanh nghiệp đầu tư xây dựng lâu dài với kết cấu bê tông, trang bị máy móc thiết bị chuyên dùng như cần trục cố định, thiết bị nâng hạ có khả năng bốc xếp được contener đáp ứng được cơ bản nhu cầu vận chuyển hàng hoá trên địa bàn. Có cảng mặc dù có đầy đủ các thủ tục pháp lý nhưng trong quá trình khai thác sử dụng lại không tuân thủ các quy định như trường hợp cảng của Tổng Công ty Đông Bắc có vị trí ở chân núi Thác Hàn. Khi đoàn kiểm tra đến làm việc, ông Phạm Văn Quyết, Cảng Phó đã không đưa ra được các giấy tờ cần thiết như: Báo cáo đánh giá tác động môi trường, sơ đồ mặt bằng, giấy phép hoạt động cảng... mặc dù trong quyết định công bố Cảng Thác Hàn là loại cảng bốc xếp hàng hoá tổng hợp. Quyết định cũng nêu rõ: “Trong quá trình khai thác, Công ty Đông Bắc (nay là Tổng Công ty Đông Bắc) có trách nhiệm quản lý cầu cảng, vùng nước của cảng, nạo vét vùng nước trước cảng, kiểm tra sửa chữa thường xuyên các máng rót, các thiết bị an toàn của cảng, phòng ngừa cháy nổ và bảo vệ môi trường...”. Tuy nhiên, theo lời của ông Quyết, đến thời điểm này Tổng Công ty chưa có hoạt động kinh doanh vận tải gì mà chỉ cho các doanh nghiệp thuê lại diện tích để làm kho bãi và bốc xếp hàng hoá nhưng không hề có cam kết về bảo vệ môi trường(!).
Đặc biệt, trong số 7 bến hoạt động tạm thời do không có đủ hồ sơ pháp lý theo quy định, chưa có quyết định công bố hoạt động cảng, quyết định hết hiệu lực hoặc thuộc diện phải di dời có 5 cảng, bến bên bờ đông và 2 bến bốc dỡ hàng tại bờ tây sông Ka Long (Cảng Thọ Xuân của Công ty cổ phần Vận tải và Xếp dỡ Quảng Ninh, bến Cầu Gãy của Công ty Quang Phát; Công ty TNHH Vận tải xếp dỡ Hương Hải có 2 bến; bến Vinh Ngàn của Công ty TNHH Vinh Ngàn; Bến tạm của Hợp tác xã Hải Xuân). Các bến này mới chỉ có văn bản của UBND thị xã cho doanh nghiệp được sử dụng đất tạm thời để kinh doanh bến, bãi, doanh nghiệp ký hợp đồng thuê đất với UBND phường, xã sở tại. Tất cả các bến tạm này, trang thiết bị phục vụ hoạt động của cảng còn thấp kém, hầu hết không có báo cáo đánh giá tác động môi trường. Một số cảng, bến không tuân thủ các yêu cầu khi sử dụng đất làm cảng, bến. Quá trình hoạt động còn lấn chiếm vùng nước, đất công làm ảnh hưởng đến hoạt động chung của nhiều doanh nghiệp cũng như công tác đảm bảo an toàn trên toàn tuyến. Cụ thể như Công ty cổ phần Vận tải và Xếp dỡ Quảng Ninh đặt 2 bôngtông dưới lòng sông Ka Long để bốc dỡ hàng hóa, Đoàn liên ngành đã yêu cầu Công ty có trách nhiệm tháo dỡ hoặc di dời để đảm bảo an toàn và tránh gây ùn tắc.
Cần xây dựng quy hoạch bến, cảng
Qua khảo sát cho thấy, trên sông Ka Long từ khu vực cảng Phương Oanh đến khu vực ngã 3 Xoáy Nguồn có một số điểm nút cổ chai thường xuyên gây ùn tắc đó là: Phía dưới cột mốc biên giới Việt Nam 1368, đối diện cửa khẩu Ka Long; khu vực chân cầu Ka Long, phía sau khách sạn Lợi Lai; Khu vực Thọ Xuân, trước cửa trụ sở UBND TX Móng Cái. Do vậy để dòng Ka Long xuôi chảy từ các vị trí này cần thiết phải có phương án nạo vét, tu bổ sớm, đồng thời phải có kế hoạch nạo vét tạo dòng toàn bộ đoạn sông từ ngã 3 Xoáy Nguồn đến khu vực bến Phương Oanh để đảm bảo hoạt động thường xuyên, lâu dài trên toàn tuyến. Ngoài sự thu hẹp dòng chảy của sông Ka Long, một số doanh nghiệp còn sử dụng bôngtông có đặt thiết bị bốc dỡ hàng hóa ngay dưới lòng sông, cùng với lượng lớn tàu, đò tham gia vận chuyển hàng hoá trên sông đã gây ùn tắc dài trên sông.
Đến thời điểm này, Móng Cái vẫn chưa có quy hoạch phát triển hệ thống cảng, bến; quy hoạch phát triển hệ thống phương tiện vận chuyển đường sông đặc biệt, hệ thống phương tiện phục vụ vận chuyển hàng hóa trong hoạt động xuất nhập khẩu ở khu vực biên giới. Về lâu dài, để thị xã phát triển thành thành phố cửa khẩu cần giải toả toàn bộ các công trình trên hai bờ sông Ka Long đoạn từ chân cầu Ka Long tới khu vực cảng của Tổng Công ty Đông Bắc để làm các công trình phúc lợi công cộng phục vụ dân sinh cũng như phát triển du lịch. Song quá trình thực hiện cần có lộ trình, tạo điều kiện cho đã đầu tư các công trình được thu hồi vốn. Đối với những cảng, bến không nằm trong quy hoạch, không có các loại giấy tờ hợp pháp cần kiên quyết giải toả. Đề nghị tỉnh giao UBND thị xã Móng Cái xây dựng quy hoạch phát triển hệ thống cảng, kho bãi, bến phục vụ cho hoạt động xuất nhập khẩu qua biên giới với Trung Quốc. Quy hoạch bến đỗ cho thuyền, đò tại hạ lưu sông Ka Long khi các phương tiện neo đậu trong lúc dừng hoạt động. Quy hoạch phát triển cảng biển ở khu vực Mũi Ngọc phục vụ cho việc bốc xếp giao nhận những hàng hóa nặng, cồng kềnh. Có kế hoạch nạo vét lòng sông.
Theo đánh giá của các cơ quan quản lý, thì xu hướng tập kết hàng hoá vận chuyển theo đường tiểu ngạch mà chủ yếu là đường sông Ka Long trong các năm tới tiếp tục tăng mạnh. Nếu trong giai đoạn tới không có sự điều chỉnh về quy hoạch phát triển và tăng cường công tác quản lý Nhà nước trong lĩnh vực này thì hoạt động vận tải thuỷ nội địa của Móng Cái không thể tiếp tục phát triển, tình trạng mất an toàn giao thông ngày càng trở nên trầm trọng.
