Khu làng chài Cửa Vạn là một trong những điểm du lịch của Hạ Long, vậy làm sao để du lịch nơi đây phát triển bền vững? Nói về vấn đề này, từ góc độ văn hoá, thạc sĩ Cao Đức Bình, người trực tiếp thực hiện dự án phục dựng một số giá trị văn hoá phi vật thể tại khu vực này, tâm sự:
...Tôi thấy việc khai thác du lịch của Quảng Ninh hiện nay cũng như khai thác mỏ vậy, chỉ kinh doanh những thứ có sẵn. Mà hậu quả tất yếu là đến một lúc nào đó sẽ phát sinh mâu thuẫn do sự ''cạn kiệt tài nguyên''... Sản phẩm của mình vốn thừa mứa nên dẫu chỉ cần khai thác mấy cái hang động như hiện nay thì một năm Ban Quản lý Vịnh cũng thu được mấy chục tỷ tiền bán vé, luôn hoàn thành nhiệm vụ với tỉnh(!). Nhưng nếu xem đây như một tài sản quốc gia thì bao nhiêu tiền mới xứng đáng? Văn hoá là sản phẩm cho du lịch, nhưng du lịch Quảng Ninh rất sẵn sản phẩm nên ít có sự đầu tư để tăng thêm giá trị văn hoá cho nó. Điểm du lịch làng chài Cửa Vạn là một ví dụ!
Phục dựng hình thức hát giao duyên trên biển của ngư dân làng chài Cửa Vạn - Một phần trong dự án phục dựng làng thuỷ cư truyền thống trên Vịnh Hạ Long nhằm phục vụ du lịch.
Ảnh: Nguyễn Trung Hà
(Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch)
Như hiện nay, khu làng chài Cửa Vạn gần như cũng chỉ khai thác những giá trị tự nhiên, có sẵn để làm du lịch. Sự đầu tư duy nhất để hưởng lợi là xây dựng Trung tâm văn hoá nổi Cửa Vạn. Nhưng nếu khách chỉ tạt qua để xem Trung tâm này thì có lẽ người ta chỉ đến một lần thôi! Bởi lẽ, phải đi hàng tiếng đồng hồ bằng thuyền từ khu vực đảo Titốp sang chỉ để xem cái nhà ấy không thôi thì quả là quá lãng phí thời gian. Cả khách lẫn chủ đều gần như không thu hoạch được gì, ngay cả hướng dẫn viên cũng không muốn đưa khách ra. Bởi vậy mà ở đó rất thưa vắng khách. Đến các ông lái tàu cũng tính ra ngay lỗ, lãi. Mấy chục nhân viên của Trung tâm phải trả lương hàng tháng cho họ, rồi còn sửa chữa định kỳ, nước non, điện đóm. Chuyến nào Trung tâm đón khách đông đông thì còn hoà tiền xăng dầu chạy đò máy, chạy máy nổ, chứ chỉ có vài khách vào (10.000/khách) thì thu có đủ bù chi, mà khách đến là phải chạy máy nổ để bật điện ngay. Khách đến có phải ai cũng muốn nghe thuyết minh đâu. Vậy thì, mấy chục nhân viên ấy lấy gì ra mà chi trả, chẳng qua lấy chỗ khác bù vào để tồn tại Trung tâm thôi, hoặc có một cái lý ''lỗ vốn để quảng bá cho du lịch''. Lương nhân viên thì chỉ được mấy trăm ngàn mà thời gian lại đằng đẵng cả ngày không làm thêm được gì thành ra chán nản, không có việc thì buồn mà có việc thì thu nhập lại không xứng đáng. Họ đều là người trên bờ, sáng phải đi tàu gần 2 tiếng đồng hồ mới ra đến nơi, chiều lại mất quãng thời gian ấy để về. Thử nghĩ xem, nếu người dân làng chài làm việc này sẽ thuận lợi bao nhiêu, bình thường họ làm việc của mình, khi có khách họ mới phải có mặt ở Trung tâm...
Theo dự án, Trung tâm đó là nhà sinh hoạt cộng đồng của khu vực, lẽ ra nó được đặt ở đầu làng, giới thiệu về nơi đó thôi; sau đó, du khách được tham quan, được trải nghiệm cuộc sống của cư dân làng chài thì có hay hơn là chỉ giới thiệu, quảng bá về một làng chài thuỷ cư như bây giờ với khách du lịch? Tại sao lại phải mang xuống tận biển một hình mẫu bày như bảo tàng ấy? Tại sao không mang xuống thuyền bè thành thực cảnh, như vậy mới có tác dụng với du lịch chứ? Khách du lịch bây giờ họ hay lên mạng xem, đến một nơi nào đó thì có gì, họ được ăn gì, chơi gì, khi đến nơi họ muốn thưởng thức đúng cái chất đấy, chứ không phải để xem cái lờ, cái đó xếp trong tủ...
Chúng tôi mới làm ở đó dự án phục dựng một số hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian của ngư dân. Khi tham gia vào dự án, tôi nhận thấy bà con đã dần ý thức được công việc của họ hiện nay chưa thiết thực lắm đâu nhưng trong một tương lai gần, họ có thể có thêm một phương thức sinh sống khá bền vững. Còn như hiện giờ, họ nuôi cá lồng bè cũng là phục vụ du lịch nhưng hiệu quả rất hạn chế vì phụ thuộc nhiều thứ khác, nếu không có ý thức làm du lịch giỏi thì dễ bị bắt chẹt. Ví như, hướng dẫn viên du lịch nói với khách giá cao tít hoặc cá bây giờ thế nọ thế kia thì lập tức khách không mua, ngược lại, bên hướng dẫn sẽ ăn thêm một giá nữa đội giá lên cao quá thì khách cũng không dám mua. Khách du lịch bây giờ họ không tiếc tiền nhưng phải trả đúng giá trị của nó, càng những người mua được rẻ càng là người du lịch sành điệu. Khách dẫu nhiều tiền nhưng biết bị bịp, bị chặt chém thì suy nghĩ của họ thế nào(?). Đây có thể nói là một ''tệ nạn du lịch'' của Hạ Long hiện nay.
Nói xa xa một chút thì du lịch của Hạ Long cứ tưởng mình thu được nhiều nhưng thật ra lại rất ít! Vì lẽ, sản phẩm của mình quá nhiều nên cho du khách thưởng thức một cách thừa mứa mà không có trọng tâm. Cứ hình dung, một ngày khách xuống biển mất mấy chục nghìn thì tha hồ chà đạp lên các hang động, người đi cảm thấy rất mệt mỏi vì cứ bị ''lùa đi'' theo một tua định sẵn. Thiết nghĩ, cứ để khách dẫm đạp lên đó, riêng việc giải quyết khắc phục vấn đề môi trường thôi thì số tiền thu được gần như đã bằng không rồi. Thời gian du lịch của khách rất ngắn mà cái gì cũng ''biết rồi'' thì lần sau họ sẽ không đi nữa. Ví đơn giản giữa Nha Trang và Quảng Ninh thôi, số lượng khách đến hai nơi bằng nhau nhưng Nha Trang thu gấp mười lần chúng ta... Titốp bây giờ hệt một cái bến xe, hàng trăm con tàu xúm xít đợi khách, ca nô, xuồng máy chạy dọc ngang, các dịch vụ như bơi thuyền kayak, tắm biển cũng ngay ở đấy, tàu bè tránh nhau rú còi inh ỏi, lò thiêu rác toả mùi khét lẹt...
Khu vực làng chài Cửa Vạn vốn rất xa trung tâm, chúng ta chỉ có biến nó thành một quần thể du lịch mang tính khác biệt bằng cách phát huy giá trị văn hoá truyền thống của ngư dân nơi đây thì ý tưởng kéo dài thời gian của khách mới làm được. Quần thể du lịch đó chính là một làng thuỷ cư truyền thống trên Vịnh Hạ Long, một khu du lịch sinh thái, du lịch tại cộng đồng... Sự đầu tư phục dựng sẽ là rất lớn nhưng tôi nghĩ, chỉ như vậy thì du lịch nơi đây mới phát huy được yếu tố văn hoá để phát triển bền vững được.
