Không đến vùng mỏ, không thể hiểu chiếc búa lò ngang dọc thế nào. Ngày còn học phổ thông ở quê, nghe thiên hạ kháo chuyện “Chiếc cán búa” của nhà văn Võ Huy Tâm, đầu óc tôi mường tượng ra chiếc búa lò khác. Nó giống chiếc búa quai sắt bễ lò rèn đầu xóm, chiếc búa nảy binh binh trên đe, ngày ngày rèn dao, rèn liềm cho bà con làm ăn.
Ra mỏ, nhìn thợ quàng chiếc búa bên vai chui lò, mắt hé tròn ngạc nhiên. Chiếc búa một đầu dẹt sắc như lưỡi rìu, một đầu vừa tròn vừa dài có thể dính chặt vai mỗi khi làm việc. Chiếc búa lò đấy, cái cán khá dài, nó để chặt gỗ, để khao than, để chẻ củi. Người thợ lò gắn bó với nó suốt một đời, lúc nghỉ, lúc làm. Đã có bao nhiêu tác phẩm (cả chữ viết lẫn truyền miệng) tâm tình cũng chiếc búa ấy: “Đời người phu mỏ/ Biết mấy âu lo/ Thương tâm là chiếc búa lò/ Than như nước mắt ai cho phận mình”.
Bây giờ vùng mỏ đã đổi khác, khác tới mức giá người xưa sống lại không cả tin mắt mình. Người ta khai thác than bằng những phương pháp thật hiện đại. Máy xúc lên tới hơn mười thước khối một gầu. Xe tải những trăm tấn một chuyến. Sản lượng những ba chục triệu tấn than năm. Chiếc búa lò hoặc còn lại trong các bảo tàng, hoặc chỉ vài gương tầng chống gỗ “chứ nhiều tầng lò đã bớt gỗ, thay bằng các vỉ sắt nội ngoại). Tôi gặp một số cụ, hẳn thợ lò xưa, mặt mũi còn găm đầy các vệt than đen ẩn trong da, nhìn tần ngần chiếc búa lò đặt trong tủ kính bảo tàng. Một cụ trầm ngâm: “Chiếc búa này chính của tôi tặng”. Nó đã theo tôi chui lò, theo tôi tổng đình công năm 1936, theo tôi đánh Pháp, đánh Mỹ. Lưỡi búa vẹt mòn thế kia, nhưng ký ức chuyện cũ lại về đầy đầu óc. Bạn bè tôi lúc ấy đông lắm, giờ người mất đã nhiều, người còn chẳng mấy. Các anh hãy giữ tốt chiếc búa để con cháu chúng đến chứng kiến chuyện cũ ông cha”.
Không, thưa cụ, tôi mau miệng trả lời, chiếc búa không chỉ còn kỷ niệm, không chỉ nghĩa biểu trưng. Tất nhiên, nó chính là hình ảnh chói sáng của kiếp người xưa cũ, ở đất này phi chiếc búa hỏi còn hình ảnh nào đại diện bằng chiếc búa đặt ở đây còn tác dụng thúc đẩy lớp người sau kế tiếp dựng xây vùng mỏ mỗi ngày một mới, một khác. Chiếc búa nhắc nhở những người kế tục hãy làm ăn tốt hơn, không thể mắc vào quan liêu, tham nhũng, những tệ nạn xã hội, những thói đời nhơ nhuốc. Chiếc búa của quê hương, của người thợ nhất định sẽ không tha thứ. Thử mắc vào xem sẽ thấy hiệu quả của chiếc búa (cả công luận lẫn pháp luật) xử lý họ tới mức nào?
