Sông Bạch Đằng hùng vĩ mà hiểm yếu bắt nguồn từ sông Hồng và sông Thái Bình, chảy giữa hai huyện Yên Hưng (Quảng Ninh) và Thuỷ Nguyên (Hải Phòng) và đổ ra Vịnh Hạ Long. Nơi đây đã từng ghi dấu những chiến công chói lọi trong lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc, trong đó nổi tiếng nhất là chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ngày mùng 8-3 âm lịch, năm Mậu Tý (1288), quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo đã đánh tan đoàn thuyền của giặc Nguyên, “bắt được hơn 400 chiếc thuyền, quân Nguyên chết đuối nhiều không kể xiết, nước sông do vậy đỏ ngầu cả...”. Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, như nhiều sử gia nhận xét là đã tác động tới cả thế giới, bởi do bại trận ở Đại Việt, vua Nguyên là Hốt Tất Liệt đã phải ngừng đánh một số nước khác và từ bỏ hẳn dã tâm xâm lược nước ta. Với những giá trị lịch sử và tầm vóc vĩ đại của chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, hàng trăm năm qua, chiến thắng lịch sử này luôn là nguồn cảm hứng vô tận cho các nghệ sĩ sáng tác thơ, văn, nhạc, hoạ... Trong số đó, có những sáng tác đã trở thành bất hủ như bài Phú Bạch Đằng giang của Trương Hán Siêu (?-1354).
Trọng tâm của lễ hội truyền thống Vân Đồn chính là ôn lại chiến công của Trần Khánh Dư năm 1288.
Trước khi diễn ra trận đánh trên sông Bạch Đằng, cũng cần phải nói đến trận Vân Đồn - Cửa Lục diễn ra vào Trung tuần tháng 2-1288 (có tài liệu nói là cuối tháng 1-1288). Quân dân nhà Trần, dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư đã tiêu diệt sạch đoàn thuyền lương của quân Nguyên Mông do Trương Văn Hổ cầm đầu. Chủ tướng họ Trương vội vã lấy một thuyền nhẹ tháo chạy về đảo Hải Nam (Trung Quốc). Thắng lợi có ý nghĩa lớn nhất ở trận Vân Đồn - Cửa Lục chính là đã đánh vào chỗ yếu có tính chất chiến lược của địch, làm phá sản từ đầu kế hoạch tiếp tế lương thực của Thoát Hoan, tạo điều kiện thuận lợi để quân dân nhà Trần chuyển sang phản công chiến lược. Khác đôi chút so với trận đánh trên sông Bạch Đằng, trận Vân Đồn đã diễn ra trọn vẹn trên phạm vi của Vịnh Hạ Long, đó là vùng biển thuộc quần đảo Vân Hải. Trên đảo Quan Lạn hiện có một ngôi nghè và ngôi miếu thờ danh tướng Trần Khánh Dư và ba anh em họ Phạm, tương truyền là người địa phương đã tham gia chiến đấu và anh dũng hy sinh. Hàng năm, vào các ngày từ 10 đến 18-6 âm lịch, dân làng Quan Lạn lại tổ chức lễ hội truyền thống, trọng tâm của lễ hội là cuộc đua thuyền giữa hai giáp văn và giáp võ trong làng nhằm ôn lại, tôn vinh chiến công oai hùng năm xưa. Gần đây, có nhà nghiên cứu đã đặt giả thuyết về sự tồn tại một kho báu của quân Nguyên Mông dưới đáy Vịnh Hạ Long. Tác giả đã lý giải rằng thuyền lương của Trương Văn Hổ bị đánh đắm, tất những đồ gia dụng, vũ khí trên thuyền sẽ còn nằm lại đâu đó dưới đáy Vịnh Hạ Long. Rất tiếc, chúng ta chưa có khả năng tổ chức các cuộc khảo sát dưới nước để kiểm chứng điều này. Lại có người cho rằng, trong trận đánh Vân Đồn, nhiều thuyền của giặc bị quân nhà Trần đốt cháy dạt vào khu vực Bãi Cháy ngày nay, vì vậy mà có tên gọi là Bãi Cháy. Tuy nhiên, lập luận này không có cơ sở và không được nhiều người đồng tình.
Ngoài quần đảo Vân Hải, trong lòng Vịnh Hạ Long còn có một hòn đảo đến hôm nay vẫn lưu lại câu chuyện thú vị liên quan tới chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, đó là đảo Đầu Gỗ (hay cụ thể là hang Đầu Gỗ). Theo truyền thuyết thì đây chính là nơi Trần Hưng Đạo đã giấu cọc gỗ, trước khi cắm xuống lòng sông Bạch Đằng. Cái tên hang “giấu gỗ” dần bị gọi chệch đi mà thành ra là Đầu Gỗ như ngày nay. Không rõ câu chuyện trên thực hư tới đâu, nhưng có một điều chắc chắn rằng nó nhắc nhở mọi người khi tới đây có dịp nhớ lại chiến công oanh liệt của quân dân nhà Trần chống quân xâm lược Nguyên Mông cách đây hơn 7 thế kỷ. Ngày nay, hang Đầu Gỗ là một trong các điểm tham quan chính trên Vịnh Hạ Long. Năm 1938, tạp chí chuyên về du lịch của Pháp xuất bản ở Pa-ri Merveille de Monde (kỳ quan thế giới), đã gọi hang Đầu Gỗ là grotte des mervelles (động của các kỳ quan). Năm 1962, nhân chuyến thăm Vịnh Hạ Long, Bác Hồ đã tới thăm hang Đầu Gỗ. Và vào năm 1917, vua Khải Định cũng đã tới thăm hang và hiện còn để lại một bài thơ khắc trên bia đá phía trước cửa hang, ca ngợi cảnh đẹp của Vịnh Hạ Long.
720 năm đã trôi qua, thời gian dù đã lùi xa nhưng hào khí Bạch Đằng xưa thì vẫn còn vang vọng mãi. Tầm vóc và ý nghĩa lịch sử của trận đánh đã góp phần tôn thêm vẻ đẹp, giá trị lịch sử văn hoá của Vịnh Hạ Long.
