Để cứu vớt cho sự thất bại liên tiếp trên các mặt trận ở miền Nam năm 1964, đế quốc Mỹ tăng cường các hoạt động gây áp lực và chống phá miền Bắc nước ta. Chúng đưa tàu chiến vào khu vực vùng vịnh Bắc Bộ... và tạo dựng cái gọi là ‘’Sự kiện Vịnh Bắc Bộ” vào cuối tháng 7, đầu tháng 8-1964, cho tàu chiến tiến sâu vào vùng hải phận nước ta một cách ngang nhiên...
Hạ Long - TP Trẻ bên bờ Di sản, đây cũng là nơi ghi dấu chiến thắng oanh liệt trận đầu 5-8.
Ảnh: Đỗ Giang
Tháng 6-1964, Bộ Chính trị ra Chỉ thị 81/CT-TW gửi các tỉnh miền Bắc, nhận định: Do thất bại liên tiếp, đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đang lúng túng và điên cuồng tìm mọi cách chống phá cách mạng nước ta, chúng sẽ tập kích bằng đường biển, đường không vào miền Bắc. Toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta nêu cao tinh thần cảnh giác sẵn sàng chiến đấu để kịp thời giáng cho chúng những đòn đích đáng, nếu chúng dám liều lĩnh khiêu khích và phá hoại miền Bắc nước ta.
Thực hiện Chỉ thị của Bộ Chính trị và lời dạy của Bác Hồ, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Quảng Ninh đã quán triệt sâu sắc và nhận thức đúng tình hình, đề cao tinh thần cảnh giác, chủ động sẵn sàng chiến đấu.
Ngay từ trung tuần tháng 10-1963, Đảng bộ tỉnh ra Nghị quyết số 11/NQ-KU về công tác phòng và chống gián điệp, biệt kích. Sang đầu năm 1964, Đảng bộ tỉnh tiếp tục ra Nghị quyết số 16/NQ-TU về nhiệm vụ công tác trị an năm 1964. Ngày 7-7-1964, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh họp và ra Quyết định số 27 nêu rõ: “Quảng Ninh là một tỉnh ven biển, nhiều đảo, có biên giới giáp Trung Quốc, có vùng công nghiệp tập trung lớn, có tầm quan trọng chiến lược. Bởi vậy nằm trong âm mưu chung của địch, nếu chiến tranh phá hoại xảy ra, địch sẽ đánh mạnh tỉnh ta bằng không quân vào nhiều vùng với quy mô liên tục và ác liệt, đặc biệt là vùng biển, đảo và vùng công nghiệp trọng điểm là 3 TX Hòn Gai, Cẩm Phả, Uông Bí. Chú trọng nhất là 2 nhà máy điện Uông Bí và Cột 5 và các bến cảng. Trong tình hình hiện nay, ta phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa sản xuất và chiến đấu, đẩy mạnh cả hai mặt cùng tiến bộ đều, vì hai mặt này có liên quan với nhau mật thiết và hỗ trợ nhau rất chặt chẽ trong mọi mặt công tác, phải thấu suốt phương châm ra sức xây dựng miền Bắc trong hoà bình, đồng thời sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng ứng phó với mọi tình thế”.
10 giờ ngày 5-8-1964, đế quốc Mỹ đã dùng máy bay tiến vào vùng vịnh trinh sát và thăm dò tình hình, cùng lúc đó chúng đã đánh phá ở Cửa Hội và Sông Gianh. 14 giờ 30 phút cùng ngày, máy bay Mỹ đã bắn loạt đạn công kích đầu tiên vào quân cảng Hải quân của ta. Do có sự chuẩn bị từ trước, tất cả các lực lượng của ta đã vào vị trí sẵn sàng chiến đấu và chống trả quyết liệt. Các hoả lực trận địa trung cao Bãi Cháy, Cọc 3, Hà Tu bắn lên dồn dập tạo nên một khí thế chiến đấu hết sức sôi nổi. Đến 14 giờ 50 phút, từ các trận địa có tiếng reo bắn cháy máy bay Mỹ! Tiếp đó, 14 giờ 56 phút từ Bãi Cháy, Bến Phà lại vang lên tiếng reo hò có máy bay cháy... Trong vòng không đầy một giờ đồng hồ chiến đấu, quân và dân tỉnh ta đã bắn rơi 3 chiếc máy bay, bắn bị thương nhiều chiếc khác, bắt sống tên giặc lái đầu tiên trên miền Bắc.
Trước thắng lợi vang dội của quân và dân tỉnh ta trong trận đầu ra quân, Thủ tướng Phạm Văn Đồng xuống tận nơi động viên khen ngợi cán bộ, quân dân Quảng Ninh ngay trong ngày 5-8-1964. Đồng chí nói: “... Tôi rất sung sướng được thấy trận đầu thắng đế quốc Mỹ của các đồng chí, các đồng chí đã chiến đấu với một tinh thần anh dũng tuyệt vời. Tôi chuyển lời khen ngợi của T.Ư Đảng, Chính phủ, Bác Hồ tới toàn thể cán bộ chiến sĩ Phòng không, Hải quân, Công an nhân dân vũ trang, dân quân tự vệ và toàn thể nhân dân Đất Mỏ Hòn Gai anh hùng...’’.
Chiến thắng ngày 5-8-1964 của quân và dân tỉnh Quảng Ninh đã chứng tỏ sự đoàn kết đồng tâm nhất trí, trên dưới một lòng, thông minh, sáng tạo, sự quyết tâm cao độ, nêu cao truyền thống đấu tranh kiên cường bất khuất của quân và dân Vùng mỏ. Chứng tỏ sự đúng đắn và tài tình trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo chuyển hướng chiến lược từ thời bình sang thời chiến của Đảng bộ tỉnh. Chiến thắng trận đầu là nguồn động viên, cổ vũ lớn đối với quân dân miền Bắc, sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu thắng lợi các cuộc chiến tranh leo thang đánh phá miền Bắc của đế quốc Mỹ. Động viên khích lệ lớn đối với đồng bào miền Nam trong sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, khẳng định niềm tin và sức chiến đấu kiên cường, anh dũng của hậu phương lớn.
Chiến thắng trận đầu của quân dân Quảng Ninh ngày 5-8-1964, mở màn cho những chiến công tiếp theo của quân dân các dân tộc trong tỉnh trước 8.000 lượt máy bay ném gần 40 vạn quả bom, thả hàng ngàn thuỷ lôi phong toả đường biển của Quảng Ninh, hòng huỷ diệt Hòn Gai, Cẩm Phả, huỷ diệt Vùng mỏ. Với truyền thống ‘’kỷ luật và đồng tâm’’ của người thợ mỏ, quân và dân Quảng Ninh đã nêu cao khẩu hiệu: “Dù ác liệt đến đâu cũng không thể thiếu than cho Tổ quốc”. Vùng mỏ vừa đẩy mạnh sản xuất, vừa kiên cường đánh trả mỗi khi địch đến. Trong hai đợt đánh phá miền Bắc bằng không quân, quân và dân Quảng Ninh cùng với quân dân cả nước đánh trả trên 50 nghìn trận, bắn rơi 200 máy bay Mỹ và bắn bị thương nhiều chiếc khác, bắt sống nhiều giặc lái, xứng đáng với một vùng đất biên cương, phên dậu của Tổ quốc đã từng làm nên chiến thắng lịch sử.
Hai năm sau, trong dịp gửi thư khen quân và dân Quảng Ninh, ngày 20-8-1966 Hồ Chủ tịch viết: ‘’Ngày 5-8-1964, trong trận đầu tiên giặc Mỹ dùng không quân phá hoại miền Bắc nước ta, quân và dân Quảng Ninh đã chiến thắng vẻ vang, bắn rơi 3 máy bay Mỹ. Bác rất vui lòng thay mặt Trung ương Đảng và Chính phủ khen ngợi đồng bào, bộ đội và cán bộ tỉnh ta. Bác động viên và căn dặn: ‘’Quân và dân Quảng Ninh hãy phát huy truyền thống anh hùng của Đất Mỏ, luôn luôn đoàn kết chặt chẽ, nâng cao cảnh giác, đánh tan mọi âm mưu tội ác của giặc Mỹ, lập nhiều thành tích chiến đấu và sản xuất to lớn hơn nữa”.
Cho đến hôm nay, ý nghĩa thắng lợi trong trận đầu thắng Mỹ ngày 5-8-1964 và lời căn dặn của Bác Hồ vẫn in đậm trong lòng mỗi người dân Quảng Ninh. Mặc dù đã 43 năm trôi qua, những bài học quý báu của chiến thắng trận đầu 5-8 vẫn luôn được giữ gìn trân trọng và vận dụng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh.
