Thời mà các họa sĩ đua nhau mở triển lãm cá nhân, hối hả tìm chỗ bày tranh ở nước ngoài hoặc thời mà các gallery lên như nấm đã xa rồi.
Nhiều năm trở lại đây, công việc kinh doanh tác phẩm nghệ thuật ở Việt Nam chủ yếu là tranh giả - vốn chỉ mới manh nha và chẳng có gì chắc chắn - đã sa sút hẳn. "Bán được một bức tranh từ 1.000 USD trở lên là vô cùng khó khăn" - Đó là lời một chủ gallery ở Hà Nội.
Nhiều người cho rằng, cảnh chợ chiều đó là do tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu diễn ra từ năm ngoái. Lý do đó đúng nhưng chưa đủ.
Chưa có thị trường nội địa
Thật ra, cái chính là do chúng ta chưa có một thị trường tranh nội địa đích thực, gần như hoàn toàn dựa vào các nhà buôn tranh nước ngoài nên khi thiếu yếu tố nước ngoài, các gallery chuyên nghiệp trong nước lập tức lao đao, trong khi con số các nhà sưu tập trong nước thì quá nhỏ để có thể làm chỗ tựa lưng cho giới sáng tác.
Còn với những nhà sưu tập nước ngoài, có thể họ chưa tìm thấy được những triển lãm có tác phẩm đáng chú ý. Ít có triển lãm nào tại Hà Nội nói riêng, cả nước nói chung có sự hiện diện của hàng chục nhà nghiên cứu mỹ thuật giám đốc các bảo tàng cấp bang ở Mỹ cùng với những đánh giá tốt đẹp của họ như triển lãm "Hát trên bãi cỏ xanh" của Đinh Quân vừa diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Thế nhưng, với giá tranh cao (có bức lên tới 35.000 - 40.000 USD), thì quả là chẳng dễ bán trong thời buổi này.
Bà Nguyễn Nga, chủ nhân Maison des Arts - một địa chỉ mỹ thuật ở thủ đô khá quen thuộc với người nước ngoài - cho biết: "Khủng hoảng kinh tế toàn cầu như vắng bóng. Còn khách du lịch yêu thích nghệ thuật chỉ mua những bức tranh dăm bảy trăm USD về làm kỷ niệm và trang trí trong nhà họ".
Có cùng nhận định ấy là bà Bùi Minh Nguyệt, chủ nhân gallery 73 Đinh Tiên Hoàng, một người am hiểu hội họa, có thâm niên 25 năm trong nghề, song bà Nguyệt cho rằng do tình hình kinh tế thế giới suy thoái, con số du khách nước ngoài đến Việt nam giảm đáng kể, hậu quả là số khách hàng trung lưu quen thuộc với các gallery cũng giảm mạnh.
Đã vậy, theo bà Nguyệt, du khách hầu như không lưu trú dài ngày ở Hà Nội do các dịch vụ du lịch đã để lại ấn tượng xấu: bản thân bà đã phải "cứu" rất nhiều khách hàng quen biết của mình bị "bắt chẹt" trên đường từ sân bay về thành phố.
Để tồn tại trong thời buổi này, đương nhiên nhiều gallery phải xoay đủ cách. Có nơi phải sống nhờ vào các dịch vụ khác như bán đồ mỹ nghệ, đồ ăn nhẹ, cà phê (như Chim Sáo, Văn Việt...) có nơi tồn tại được nhờ các ông bà chủ biết kinh doanh ở các lĩnh vực khác nhau như địa ốc, nhà hàng (Hanoi Studio I và II, Thăng Long...) đã có một số gallery chuyên nghiệp thật sự đã phải đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng theo hình thức như trưng bày tranh theo dự án, hợp đồng (như 73 Đinh Tiên Hoàng, tràng An, Mai"s...).
Khủng hoảng lòng tin
Trên các phố Nguyễn Thái Học, Hàng Trống, Hàng Bông, Hàng Gai và vài phố xung quanh hồ Gươm nhan nhản các gallery chuyên bán tranh sao chép từ các danh họa nổi tiếng thế giới cũng như tranh vẽ nhái ác họa sĩ từng rất ăn khách như Đào Hải Phong, Lê Thiết Cương, Lê Thanh Sơn, Đinh Quân, Đào Thành Dzuy, Nguyễn Thanh Bình, Quách Đông Phương...
Tệ hơn, có gallery còn chép tranh của các họa sĩ ký gửi và bán với giá rẻ các bản copy đó! "Việc bán những bức tranh giá trên 1.000 USD (dù giá trị thực của chúng phải hơn thế nữa) trong thời buổi hiện nay là vô cùng chật vật.
Phần lớn khách hàng đều đòi hỏi có mặt tác giả để chụp cùng tác phẩm, chưa kể bao nhiêu điều kiện nhiêu khê khác mà khách hàng đòi hỏi do họ đã mất lòng tin... Sự mất lòng tin này dần dần sẽ khai tử các gallery bởi các khách hàng tiềm năng hiện nay có xu hướng liên hệ trực tiếp với họa sĩ" - bà Nguyệt cho biết.
Ngoài ra, do sự thiếu vắng gần như hoàn toàn các nhà phê bình nên chủ nhân các gallery và bản thân họa sĩ phải làm lấy việc tự quảng cáo tác phẩm, song cách làm thường là chủ quan và hời hợt khiến khách hàng càng mất lòng tin nhanh hơn.
Và phải nói đến nguồn gốc sâu xa của sự mất lòng tin nơi khách hàng là có không ít họa sĩ coi thường khách hàng và coi thường chính mình: tự sao chép mình, vẽ theo thị hiếu, đánh mất bản sắc, cạnh tranh không lành mạnh...
Bao giờ Việt Nam mới có một thị trường tranh chuyên nghiệp vẫn là một câu hỏi chưa tìm được lời giải khi mà thị trường mới manh nha ấy đã nhiễm nhiều căn bệnh khó chữa.
