Rừng ngập mặn (RNM) là nguồn tài nguyên ven biển vô cùng hữu ích đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và đời sống con người. Tuy nhiên, trong những năm qua RNM đang bị xâm hại và suy thoái nghiêm trọng cả về diện tích, chất lượng, đe doạ sự mất cân bằng hệ sinh thái vùng ven biển.
Một nghiên cứu gần đây của Ngân hàng thế giới dự báo Việt Nam là một trong hai nước đang phát triển (Bangladesh và Việt Nam) bị tác động tồi tệ nhất trên thế giới do nước biển dâng. Quảng Ninh là tỉnh ven biển nên cũng phải gánh chịu nhiều thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra như lũ lụt, thiên tai, hạn hán... Vì vậy việc phục hồi và phát triển bền vững RNM được xem là một trong những giải pháp hiệu quả nhất góp phần làm giảm sự biến đổi khí hậu và giảm thiểu thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra.
Ra quân trồng rừng ngập mặn tại xã Hải Đông (TP Móng Cái).
Ảnh: T.T
Những năm trước đây, việc tàn phá RNM xảy ra ở hầu hết các địa phương trong tỉnh. Nguyên nhân là do: Tận dụng điều kiện tự nhiên thuận lợi, nguồn thức ăn phong phú người dân các vùng cửa sông, ven biển đã phá những khu RNM xanh tốt để đắp đầm nuôi tôm; các địa phương chưa đánh giá đúng vai trò to lớn của hệ sinh thái RNM, buông lỏng quản lý trong việc sử dụng tài nguyên vùng ven biển... ở các vùng cửa sông như Sông Khoai (Yên Hưng), Phương Đông (Uông Bí) đầm nuôi được đắp với diện tích 10-15ha; vùng ven biển Hoàng Tân, Liên Vị (Yên Hưng), Đồng Rui (Tiên Yên) từ 50-200ha. Toàn tỉnh hiện có hơn 14.000 ha nuôi tôm trong đó khoảng 30% diện tích là nuôi trong các khu RNM. Bên cạnh đó, việc thải trực tiếp các chất thải rắn, nước thải của các mỏ than đang khai thác chưa qua xử lý và rác thải của nhiều tàu du lịch, lồng bè thuỷ sản, các điểm kinh doanh hải sản, các khu dân cư... xuống biển cũng đã gây ô nhiễm môi trường nước, làm mất điều hoà sinh thái, sự bảo tồn một số loài sinh vật, thực vật quý hiếm, suy giảm diện tích RNM.
Nhận thức được vấn đề phá RNM gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường biển, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai thực hiện các chương trình trồng và khôi phục RNM trên địa bàn bằng các nguồn vốn của dự án PAM 5325, Hội Chữ thập đỏ... nhưng kết quả mang lại không được như mong muốn. Dự án trồng rừng ngập mặn do Hội Chữ thập đỏ triển khai từ năm 1997 đến năm 2003 bằng các nguồn vốn do các Tổ chức quốc tế tài trợ tại 19 xã thuộc 7 địa phương: Vân Đồn, Móng Cái, Hải Hà, Đầm Hà, Vân Đồn, Hoành Bồ, Hạ Long và Yên Hưng. Tuy đã trồng được 1.933 ha các loài cây trang, đước song hiệu quả rất thấp, tỷ lệ thành rừng chỉ đạt khoảng 35%. Một số diện tích rừng trồng đã bị chuyển sang nuôi trồng thuỷ sản hoặc các dự án phát triển kinh tế khác. Tính đến thời điểm này, toàn bộ diện tích RNM được trồng theo chương trình của Hội chữ thập đỏ tại TP Hạ Long và xã Liên Vị, huyện Yên Hưng đều đã bị các dự án kinh tế khác chiếm dụng hết. Tổng diện tích RNM được trồng trong dự án PAM 5325 (Phục hồi và nâng cấp đê biển tỉnh Quảng Ninh) từ năm 1997 đến 1999 là 263 ha, tại 8 huyện, thị xã, thành phố: Yên Hưng, Hoành Bồ, Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn, Tiên Yên, Đầm Hà, Móng Cái với 18 xã tham gia. Mặc dù chọn được đất rừng hợp lý, chất lượng cây giống và công tác giám sát quá trình trồng tốt nên tỷ lệ cây sống cao nhưng đến nay phần lớn các diện tích sau khi bàn giao về cho địa phương quản lý đã bị chuyển sang nuôi trồng thuỷ sản, xây dựng các khu đô thị mới. Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chỉ từ năm 1998 đến năm 2004, toàn tỉnh đã có 2.509 ha RNM bị chuyển mục đích sử dụng. Từ tổng diện tích hơn 22.810 ha RNM vào năm 1998 đến năm 2004 toàn tỉnh chỉ còn 20.301 ha rừng ngập mặn. Tính đến thời điểm này, diện tích rừng ngập mặn trên địa bàn tỉnh chỉ còn hơn 19.000 ha. Chỉ đơn cử Dự án Suma của xã Đồng Rui (Tiên Yên) đã chiếm 402 ha RNM để nuôi trồng thuỷ sản. Qua thực tế, bên cạnh nhiều diện tích RNM phá đi để nuôi tôm bị thua lỗ nặng nề và gây tác động xấu đến đa dạng sinh học, môi sinh vùng biển thì có nhiều diện tích RNM sau khi được khôi phục và bảo vệ đã đem lại những hiệu quả thiết thực. Đơn cử như dự án trồng gần 200 ha RNM của Hội Chữ thập đỏ tại xã Hải Đông (Móng Cái) đến nay phát triển tốt và gần 100 hộ dân tham gia đã được hưởng lợi từ dự án này khi trồng, bảo vệ, chăm sóc và khai thác hợp lý trên diện tích RNM mà gia đình đã thực hiện. Được biết, hiện nay Hội Chữ thập đỏ tỉnh cũng đang triển khai thực hiện các dự án trồng rừng ngập mặn bằng nguồn vốn của Tổ chức ACTMANG (Tổ chức hành động phục hồi và phát triển RNM của Nhật Bản). Riêng 6 tháng đầu năm 2009, Hội đã tổ chức trồng được 60ha RNM tại các xã Vĩnh Trung, Hải Tiến, Hải Đông (Móng Cái) và 10ha tại phường Yên Thanh (Uông Bí).
Nhà máy xử lý nước thải Bãi Cháy (TP Hạ Long).
Ảnh: T.T
Để khôi phục và phát huy hiệu quả các cánh RNM, trong thời gian tới các ngành, địa phương cần có giải pháp dự phòng hạn chế tối đa ảnh hưởng bất lợi của hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển du lịch... Nghiêm cấm việc lấn chiếm rừng và đất quy hoạch phát triển RNM; đối với những diện tích nuôi tôm không hiệu quả tỉnh cần sớm thu hồi lại và khuyến khích nhân dân trồng mới, khôi phục RNM để tạo môi trường sống lâu dài cho các loài hải sản. Cần đổi mới công tác quản lý Nhà nước đối với RNM phòng hộ ven biển, trước tiên cần có Ban quản lý từ cấp tỉnh xuống đến cấp xã; làm rõ ranh giới các loại rừng trên thực địa và bản đồ đến từng lô, khoảnh, từ đó xây dựng kế hoạch giao khoán theo hợp đồng giữa ban quản lý với các tổ chức cộng đồng thôn hoặc hộ gia đình. Bên cạnh đó, ngành Nông nghiệp phải tăng cường các hoạt động khuyến lâm, phổ biến và hướng dẫn biện pháp, kỹ thuật lâm sinh trong sản xuất lâm - ngư kết hợp; xác định tập đoàn cây trồng hợp lý với đặc điểm sinh thái từng khu vực.
