Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) trong nền kinh tế thị trường. Ở tỉnh ta, quá trình cổ phần hoá diễn ra năm 1999. Bằng sự định hướng đúng đắn của Đảng và Nhà nước cũng như ý chí vươn lên của mỗi doanh nghiệp, quá trình cổ phần hoá bước đầu đã tạo nên thành công cho không ít các doanh nghiệp.
Từ chỗ hoạt động yếu kém, trì trệ với tư tưởng bao cấp nặng nề trong nhiều năm thì các doanh nghiệp đã biết tự nỗ lực tìm hiểu thị trường, mở hướng đầu tư kinh doanh, tạo bước đột phá để nâng tầm doanh nghiệp, nâng cao doanh thu hàng năm. Đến nay, nhiều doanh nghiệp đã có vị thế vững chắc trên thương trường và không ngừng mở rộng sản xuất, đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, nộp ngân sách cho nhà nước hàng tỷ đồng. Có thể nói, cổ phần hoá DNNN thực sự đã tạo một bước đà chắc chắn cho DN trong thời hội nhập.
Theo số liệu thống kê, tính từ khi thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 khoá IX (năm 2001) về tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đến ngày 30-6-2009, Quảng Ninh đã cổ phần hoá được 51 doanh nghiệp, trong đó có 46 doanh nghiệp nhà nước độc lập và 5 đơn vị bộ phận doanh nghiệp nhà nước. Tổng số vốn điều lệ theo phương án cổ phần hóa được UBND tỉnh phê duyệt là 285 tỷ đồng, mức vốn điều lệ bình quân là 5,6 tỷ đồng. Cá biệt, Công ty cổ phần Xi măng và Xây dựng Quảng Ninh có phương án cổ phần được phê duyệt mức vốn điều lệ cao nhất là 50 tỷ đồng. Sau nhiều năm hoạt đông, cổ phần hóa doanh nghiệp, về cơ bản đã thay đổi từ cách nghĩ đến cách làm cho rất nhiều doanh nghiệp.
Trước khi cổ phần hóa, hầu hết các doanh nghiệp đều có quy mô vốn khiêm tốn, công nghệ sản xuất lạc hậu, sản phẩm hàng hóa gần như ít có sức cạnh tranh trên thị trường. Không chỉ vậy, các doanh nghiệp còn có gánh nặng về tư tưởng bao cấp được định hình đã lâu. Nhiều doanh nghiệp gần như trong tình trạng hoạt động cầm chừng. Tuy nhiên, sau khi cổ phần hóa, bộ mặt của doanh nghiệp đã từng bước có những đổi thay rõ nét. Vốn nhà nước tại doanh nghiệp đã được đánh giá khách quan hơn, tiếp cận với phương thức thị trường tốt hơn. Mặt khác do phát hành thêm cổ phiếu để thực hiện các phương án sản xuất kinh doanh mới nên vốn hoạt động của các doanh nghiệp đều tăng. Nhìn chung, hầu hết vốn điều lệ của các doanh nghiệp đến nay đã tăng gấp đôi gấp ba so với thời điểm cổ phần hóa. Cùng với đó, cơ cấu cổ phần bình quân của các công ty cổ phần cũng thay đổi (theo chiều hướng giảm dần vốn của nhà nước và tăng dần vốn doanh nghiệp và người lao động). Cụ thể, vốn nhà nước chiếm 18% (giảm 11% so với thời điểm trước cổ phần), vốn người lao động chiếm 75% (tăng 8%), vốn ngoài doanh nghiệp chiếm 7% (tăng 3%).
Bên cạnh những thay đổi về cơ cấu cổ phần, tiến trình cổ phần hoá diễn ra trong mỗi doanh nghiệp đã góp phần làm thay đổi lớn cách nghĩ, cách làm trì trệ thời bao cấp. Các doanh nghiệp đã biết tập trung vốn để đầu tư kỹ thuật hiện đại, đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất, kinh doanh đa ngành nghề, nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài nước. Qua đó, đã tạo ra một đội ngũ cán bộ quản lý kinh tế, quản trị doanh nghiệp ngày càng thích ứng với cơ chế thị trường, giúp doanh nghiệp có những bước phát triển chiến lược, nâng cao doanh thu. Nếu như trước cổ phần hóa, tổng doanh thu của 51 doanh nghiệp cổ phần đạt khoảng 1.721.763 triệu đồng (lãi 36.463 triệu đồng, tiền lương bình quân của người lao động 854.600 đồng/ người/tháng) thì đến nay, sau khi chuyển thành công ty cổ phần doanh thu của các doanh nghiệp trên đã tăng trên 230%, lãi tăng trung bình 300%, nộp ngân sách tăng trên 330%, tiền lương bình quân của người lao động trên 2 triệu đồng/người/tháng.
Công ty cổ phần Bia - Nước giải khát Hạ Long là một trong nhiều đơn vị đi tiên phong trong quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp. Sau 6 năm cổ phần, từ một doanh nghiệp khó khăn, trông chờ vào bao cấp đến nay Công ty đã thực sự lớn mạnh. Nhờ phát triển đúng hướng, đó là thay đổi trang thiết bị sản xuất tiên tiến để nâng cao chất lượng sản phẩm doanh nghiệp đã có vị trí vững chắc trên thương trường. Sản phẩm của Công ty sản xuất đến đâu đều được tiêu thụ hết đến đó, tạo điều kiện nâng cao thu nhập cho người lao động.
Bên cạnh hiệu quả về kinh tế, vấn đề nâng cao vai trò làm chủ của người lao động trong doanh nghiệp cổ phần hoá qua nhiều năm cũng có những thay đổi theo chiều hướng tích cực. Sau cổ phần hóa, đại bộ phận người lao động trong doanh nghiệp trở thành cổ đông, có quyền tham gia quản lý doanh nghiệp một cách hiệu quả bằng việc dự đại hội đồng cổ đông để thông qua điều lệ Công ty, bầu các thành viên hội đồng quản trị, ban kiểm soát, biểu quyết về các vấn đề liên quan hoạt động sản xuất kinh doanh như: tăng giảm vốn điều lệ, đầu tư mở rộng sản xuất, trích lập các quỹ, phân chia lợi nhuận, xác định cổ tức… Việc giám sát của người lao động - cổ đông thực sự có hiệu quả, tạo điều kiện cho việc thực hiện quy chế dân chủ trong doanh nghiệp một cách đầy đủ và khá triệt để. Bên cạnh đó, cổ phần hoá doanh nghiệp còn tạo ra loại hình doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu, trong đó người lao động cũng có thể là người làm chủ doanh nghiệp, tạo động lực và cơ chế quản lý năng động cho doanh nghiệp để sử dụng có hiệu quả vốn, tài sản của nhà nước và doanh nghiệp; tiết kiệm chi phí sản xuất hạ giá thành sản phẩm; đảm bảo hài hoà lợi ích của nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người lao động.
Cần khẳng định rằng, sau hơn 10 năm thực hiện cổ phần hoá, các DNNN đã được cổ phần có những bước thay đổi đáng ghi nhận. Trong nền kinh tế hội nhập như hiện nay, doanh nghiệp cổ phần có thêm nhiều cơ hội để học hỏi, trao đổi kinh nghiệm từ những doanh nghiệp lớn, đã có vị thế vững chắc trên thị trường bằng cách hợp tác đầu tư, chuyển giao công nghệ, trao đổi cán bộ… Đây là những bước đi chưa dài song đã cho thấy sự thay đổi cơ bản của các DNNN khi chuyển sang cổ phần. Với những thay đổi này, thực sự doanh nghiệp đã có tạo nền vững chắc để hội nhập với nền kinh tế thế giới đầy thách thức nhưng cũng có không ít cơ hội để khẳng định chính mình.
