Trẻ em, với dạ dày rỗng không và đầu gối run rẩy, chứng kiến những người Do Thái bị Đức quốc xã thảm sát trên khắp các cánh đồng chết ở Ukraine. Trẻ em buộc phải chôn cất những nạn nhân này, lấp đất lên xác những người láng giềng và bạn bè của chúng.
Một lính Đức bắn một người Do Thái ở Ukraine trong một cuộc xử tử hàng loạt ở Vinnitsa, Ukraine, khoảng 1941-1943
Hơn 500 ngôi mộ tập thể
Đây là dự án đánh giá lại những hành động khủng bố của Đức quốc xã ở Ukraine. Tháng trước, một nhóm giáo sĩ Do Thái trong một dự án khác đã tới thăm một nấm mộ mới được phát hiện ở làng Gvozdavka-1, Ukraine, nơi hàng nghìn người Do Thái bị giết trong suốt thời kỳ quân đội Hitler chiếm đóng. Đây chỉ là một địa điểm trong số nhiều địa điểm: Cha Patrick Desbois và nhóm của ông, gồm nhiều người từ các đức tin khác nhau, đã tới nhiều nơi ở Ukraine trong 6 năm qua và đã xác định được hơn 500 ngôi mộ tập thể cho tới nay. Nhiều ngôi mộ này chưa có trong tài liệu.
Ít nhất 1,5 triệu người Do Thái đã bị sát hại trên những ngọn đồi và trong những khe núi khắp đất nước Ukraine thời Hilter chiếm đóng. Phần lớn họ bị giết bằng súng tiểu liên trước khi các phòng khí ngạt được sử dụng. Giờ các nhà nghiên cứu đang hé mở cái mà họ gọi là ’’Holocaust bằng đạn’’.
Một phần công việc của Desbois - các cuộc phỏng vấn ghi hình với những người dân làng Ukraine, những bức ảnh về các nấm mộ tập thể mới được phát hiện, tài liệu lưu trữ, những viên đạn và vỏ đạn - lần đầu tiên được trưng bày tại một triển lãm ở Đài tưởng niệm Holocaust tại Paris từ nay cho tới ngày 30/11.
’’Tôi không ở đây để phán xét’’, Desbois nói. Ông nhấn mạnh rằng hầu hết những người mà ông ghi lại câu chuyện của họ là trẻ em trong suốt thời kỳ đổ máu đó. ’’Họ nghèo và họ sợ hãi’’. Và họ tiếp tục sợ hãi trong nhiều thập kỷ sau Chiến tranh Thế giới lần thứ hai.
Babi Yar trượng trưng cho việc hủy diệt người Do thái ở Ukraine. Đây là một khe núi bên ngoài Thủ đô Kiev, nơi Đức quốc xã giết khoảng 34.000 người Do Thái trong hai ngày tháng 9/1941. Tuy nhiên, còn có nhiều cánh đồng chết khác. Desbois nói rằng cho tới nay nhóm của ông đã khảo sát khoảng 1/3 lãnh thổ Ukraine và hơn 500 nấm mồ tập thể mà họ phát hiện được đang tiến gần tới các ước tính trước kia rằng có 726 địa điểm trên toàn Ukraine.
Paul Shapiro, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Holocaust tại Viện bảo tàng tưởng niệm các nạn nhân Holocaust ở Washington dự đoán, nhóm của Desbois sẽ tìm thấy hơn 726 ngôi mộ tập thể. Ông cho rằng công việc của họ có ý nghĩa vô cùng quan trọng để loài người hiểu về Holocaust. ’’Công việc này nhằm mục đích tưởng niệm, nghiên cứu và giáo dục công chúng’’, Shapiro nói. Triển lãm ở Paris nhằm mục đích thứ ba.
Nhân chứng và những câu chuyện
Desbois phát hiện những nhân chứng cao tuổi, người chưa bao giờ được hỏi về Holocaust, cởi mở những câu chuyện của họ khi nói chuyện với linh mục. Do lịch sử bài Do Thái ở Ukraine, từ những cuộc tàn sát thời phong kiến cho tới hành vi phá hoại các địa điểm Do Thái ngày nay, một số người miễn cưỡng khoan dung cho các nhân chứng Ukraine này cũng như những người tham gia Holocaust. Shapiro nói rằng ’’Đã quá muộn để trách cứ. Nghĩa vụ của chúng ta là hiểu biết’’.
Desbois đứng đầu nhóm Yahad-In Unum - từ Hebrew và Latin kết hợp với ý nghĩa ’’cùng nhau’’. Nhóm này được thành lập năm 2004 bởi Hồng y Jean-Marie Lustiger của Paris và các quan chức ở Nghị viện Do Thái thế giới. Mẹ của Hồng Y Lustiger chết tại trại tập trung Auschwitz.
Ông nội của Desbois sống sót trong một trại tập trung. Bị ám ảnh bởi những câu chuyện của người ông về trại tập trung Rava Ruska ở Tây Ukraine, Desbois đã tới thăm địa điểm đó vào những năm 1990 và hỏi thị trưởng nơi chôn cất những người Do Thái. Viên thị trưởng nói rằng ông ta không biết. Một vài năm sau đó, Desbois trở lại để tìm vị thị trưởng mới và 110 nông dân đang đợi để dẫn ông tới ngôi mộ tập thể phủ đầy cỏ dại. ’’Tôi choáng váng khi nhìn thấy nơi này và những khuôn mặt già nua, mệt mỏi’’.
Kể từ đó, Desbois tiếp tục sứ mạng ghi chép các tài liệu lịch sử. Một số người mà ông phỏng vấn đã nhìn ra những nấm mộ tập thể từ cửa sổ bếp nhà họ trong hàng chục năm. Một số người thậm chí đã giúp đào những nấm mộ đó hoặc lấp đất.
Trong một đoạn băng hình, Samuel Arabski đã mô tả một cuộc thảm sát tại làng của ông gần Zhytomyr, miền Trung Ukraine, khi ông 14 tuổi: ’’Một sĩ quan đã đưa cho tôi chiếc xẻng... Khi tôi nhìn thấy người vẫn động đậy trong hố, tôi muốn nôn mửa. Một người hàng xóm đã đẩy tôi ra xa để tôi không rơi xuống hố... Sau đó mẹ tôi tới và hỏi những câu mà tôi không thể trả lời’’.
Một số thân thể run rẩy bên dưới lớp đất đã sống sót. Những kẻ xử tử thường dành cho mỗi nạn nhân một viên đạn và thỉnh thoảng chỉ làm họ bị thương. Các nhân chứng của vô số vụ thảm sát đã nói với Desbois về những nấm mộ ’’động đậy’’ và về những nạn nhân thoát khỏi các nấm mộ đó song bị xử tử trong các cuộc thảm sát sau này.
Nina Lisitsina là một trong những người sống sót. Năm 1944, khi mới 5 tuổi, bà bị bắt gần Simferopol, Crimea. Cùng với các nạn nhân khác, bà bị buộc cởi quần áo để sẵn sàng cho cuộc xử tử. ’’Tôi nhớ một phụ nữ đứng cạnh tôi đang bế một đứa trẻ. Tôi ngất đi và không thể nghe thấy tiếng súng nổ. Rõ ràng là bọn chúng không bắn hết các nạn nhân. Khi tôi tỉnh lại, lúc đó đã là đêm. Tôi bám vào rễ cây để thoát khỏi khe núi’’.
Desbois kiểm tra chéo mọi câu chuyện với kho lưu trữ thời Xô Viết tại Viện bảo tàng Holocaust ở Washington và các tài liệu của Đức. Ông ghi nhận một sự kiện hoặc một nấm mộ mới chỉ sau khi có được ba chứng cứ độc lập.
Theo Desbois, nhiều vụ thảm sát chưa bao giờ được ghi lại, trong đó có những vụ thảm sát phụ nữ Do Thái làm đầy tớ và nô lệ tình dục cho các sĩ quan Đức quốc xã. Cũng chưa từng có tài liệu nào đề cập tới việc xử tử các trẻ em, những người bị bắn sau khi nỗ lực làm các em chết ngạt bằng khí gas trong những chiếc xe tải thất bại - một thí nghiệm trước khi có các phòng khí ngạt.
Các học giả Holocaust nói rằng ít nhất 1,5 triệu trong số 2,7 triệu người Do Thái ở Ukraine bị sát hại trong Chiến tranh Thế giới lần thứ hai. Ngày nay, Ukraine chính thức có chừng 100.000 người Do Thái mặc dù con số thực tế được cho là khoảng 500.000 người.
Nhóm nghiên cứu Yahad-In Unum chủ yếu dựa vào lời kể của các thành viên trong gia đình nạn nhân hoặc những người sống sót. Tại cuộc triển lãm ở Paris, một tấm biển gần lối ra vào yêu cầu bất kỳ ai có thông tin về những người bị Đức quốc xã sát hại ở Ukraine để lại lời nhắn trong hộp hoặc gửi email cho nhóm nghiên cứu.
