Chuyện về một người thầy của mỹ thuật Quảng Ninh

...Nhắc đến thầy Luận, các học trò của ông ngày ấy, nay đã là những họa sỹ lão làng của Quảng Ninh và biết bao lớp họa sỹ tiếp sau nữa đều xúc động nhớ lại sự tận tình, tâm huyết mà ông đã dành cho anh em công nhân trong các lớp mỹ thuật vùng than, để rồi từ cái nôi ấy, nhiều hoạ sỹ đã thành danh.

Cũng như nhiều hoạ sỹ khác lúc bấy giờ, khi vùng mỏ mới giải phóng hoạ sỹ Hoàng Công Luận đã xuống Quảng Ninh trong trào lưu đưa các văn nghệ sỹ về vùng mỏ lao động, thực tế sáng tác để rồi gây dựng phong trào mỹ thuật công nhân. Xuống vùng mỏ, cùng ăn, cùng làm việc với công nhân lao động thủ công rất vất vả nhưng ông vẫn lựa chọn để có nhiều thời gian hơn cho việc dạy học và đi vẽ. Ông bảo: Từ vị trí người làm thuê nay sang vị trí người làm chủ nên người công nhân cầm bút vẽ họ phấn khởi lắm, không thể tả được... Phải chăng cảm được niềm phấn khởi ấy mà trong khi những hoạ sỹ khác lần lượt trở về Hà Nội thì ông ở lại, theo các lớp mỹ thuật công nhân mở suốt từ năm 1959 cho đến đầu những năm 1970. Bù lại, gắn bó lâu với Quảng Ninh, ông đã cho ra đời nhiều tác phẩm mỹ thuật có tiếng về cuộc sống, con người vùng than. Các bức vẽ như Công nhân luyện thép, Sinh hoạt trong hang hay Cô gái mỏ, Vịnh Hạ Long v.v... đều thể hiện nét tài hoa của người họa sỹ, đến nay vẫn còn nguyên giá trị trong kho tàng mỹ thuật nói chung và mỹ thuật vùng than nói riêng. Gây tiếng vang nhất là bức tranh Hai chế độ (2mx40m) vẽ suốt bức tường nhà kho của Cẩm Phả. 5 tháng cùng những họa sỹ khác vẽ bức tranh này cũng là quãng thời gian lớp học mỹ thuật cho công nhân đầu tiên sau giải phóng kết thúc. Lớp học này rồi đến những lớp học khác, để rồi cũng từ một lớp học vẽ, ông đã gặp và nên duyên cùng bà Cầm. Kể lại chuyện này, bà Cầm, vợ ông vẫn xúc động: Tôi là giáo viên người Hải Phòng tình nguyện về Móng Cái dạy 8 năm, xin đi học ở lớp vẽ của thầy Luận tại Móng Cái. Lớp toàn anh em công nhân, người lao động. Tôi vốn nghĩ, công nhân là người tứ xứ hẳn ăn nói bừa bãi lắm. Vào lớp rồi mới thấy, họ sống rất tình nghĩa, có văn hoá, từ đó nảy sinh cảm tình với anh em công nhân rồi cả thầy giáo nữa...

Gắn bó với Quảng Ninh suốt quãng đời trai trẻ tươi đẹp nhất, ông dần dần đã xem Quảng Ninh như quê hương thứ hai của mình. Có lẽ, vì những ký ức sâu đậm ấy nên sau này, khi đã trở về Hà Nội, ở cương vị Tổng biên tập Tạp chí Mỹ thuật thời nay, ông vẫn qua lại Quảng Ninh, theo sát phong trào. Cách đây 5 năm, ông lại xuống Công ty Tuyển than Cửa Ông mở lớp vẽ. Như là định mệnh, ông bị tai biến mạch máu não gục xuống... Bạn bè, anh em hoạ sỹ tưởng ông không qua khỏi nhưng ông đã nỗ lực để vượt qua bệnh tật. Gắng gượng để nói cuối cùng ông đã nói trôi chảy, bền bỉ tập đi rồi ông đã đi được, dẫu phải có thêm cây gậy chống, đôi lúc là bàn tay nâng đỡ của bà...

Hôm mới đây lên Hà Nội, tôi ghé thăm nhà ông. Căn gác tầng 4 tập thể Quỳnh Mai có diện tích khá nhỏ, vật dụng trong nhà đơn sơ, thanh bạch. Thời gian trôi qua cũng đã lâu, vậy mà nhìn quanh thấy đâu đâu cũng mang dấu ấn những kỷ niệm về Quảng Ninh. Đây là giá sách với những đầu sách về Quảng Ninh do bạn bè, anh em ở tỉnh đem lên. Bày trang trọng phía trên là tượng lũa gỗ mang kỷ niệm vùng mỏ. Trên tường là bức tranh Hạ Long ông vẽ ngày ấy, rồi bức tranh vẽ mỏ Mạo Khê v.v...

Ông rất vui khi kể lại kỷ niệm những năm tháng ở Quảng Ninh. Và ngược lại, ông cũng nhắc đến những thăng trầm của mỹ thuật vùng mỏ hôm nay với sự thông hiểu, trăn trở và cả những xót xa... Đã xa Quảng Ninh lâu như vậy, lại bệnh tật, vậy mà ông vẫn nặng lòng hướng về vùng mỏ đến thế, tôi thấy thật xúc động. Ông nhắn nhủ nhiều lần rằng, anh em họa sỹ Quảng Ninh phải luôn giữ cái đẹp của mình, đừng bỏ vàng mà chọn giấy trang kim. Cái đẹp ở ngay cạnh mình, còn muốn sáng tạo gì cũng đều phải dựa trên nền hiện thực. Đời sống của Quảng Ninh đang thay đổi rất mạnh, người họa sỹ hãy vẽ chính những bước thay đổi ấy chứ đừng né tránh, bỏ đi vẽ thứ khác... Ngày trước, xương máu như thế, mỹ thuật không lùi, vẫn vẽ, sao bây giờ lại lùi(?). Đó chính là một thách thức với mỹ thuật Quảng Ninh hôm nay. Và ông, ông vẫn như một người thầy luôn dõi theo từng bước đi của học trò mình, luôn dõi theo với mỗi chuyển động của mỹ thuật Quảng Ninh.