Ngày Tết, ai cũng muốn vận may, điều lành ngay từ khắc đầu, giờ đầu. Xông nhà ngày Tết là niềm hy vọng tạo ra những điều tốt lành, những vận hội suôn sẻ cho một năm làm ăn thịnh vượng.
Từ ngày xửa ngày xưa, người Việt đã có tục Xông nhà. Những thuở ấy, năm mới, ngày đầu, người người đến nhà nhau thăm hỏi, chúc mừng, cầu Ngũ phúc (Phú- Quí-Thọ-Khang-Ninh) Tam đa (nhiều con-nhiều của-nhiều tài lộc). Các cụ ông khăn xếp áo the, che ô lục soạn; các cụ bà bỏm bẻm nhai trầu, ruột tượng thắt ngang lưng; còn con trai con gái xúng xính quần là áo lượt, rủ rê, trêu chọc nhau… tất thảy khấp khởi chờ đợi, kẻ gõ ngõ, người đánh tiếng gọi nhau. Không gian làng Việt xôn xao tiếng chúc tụng, chào mời. Lọc qua bao nhiêu đời người, thăng trầm qua bao nhiêu biến đổi, mặc dù chỉ là câu nói thốt ra tự đáy lòng, vậy mà làm nên nét đẹp văn hoá tục xông nhà.
Người dân vùng Hà Nam–Yên Hưng quê tôi rất coi trọng tục xông nhà chúc Tết. Gia cảnh, bàn thờ ngày tết được đặc biệt trang hoàng lộng lẫy, trưng bày lịch sự, không chỉ có ý nghĩa tôn phụng tổ tiên, nâng cao thẩm mĩ thờ cúng, mà còn có ý nghĩa giao tiếp, đón đợi người xông nhà và cộng đồng khách khứa.
Ngày xưa, người ta thường đề cao “một vía trai bằng hai vía gái”. Sáng mồng Một Tết có vía trai đến nhà đầu tiên: một đứa bé, một cậu học trò, một thanh niên lục điền, một lão nông khoẻ mạnh… là y như gia chủ mặt mày rạng rỡ, cảm thấy năm đó làm ăn may mắn, dễ chịu. Chả thế mà có người còn dặn trước, còn thuê từ trước trong năm một thằng bé hàng xóm sang xông nhà.
Thuở tôi còn nhỏ chín, mười… Đến gần giao thừa, vớt xong nồi bánh chưng xếp ra mâm cho ráo nước, mẹ tôi sai hai anh em tôi sang nhà chị gái, nhà hàng xóm nhặt một hòn đất hoặc một viên gạch… Sau đó về ngay. Nhưng chúng tôi giật mình vì thấy ngõ đóng lại. Mẹ đã đợi sẵn, mở rộng hai cánh cổng ra đón chúng tôi vào cùng làn gió xuân mát lạnh. Bà vội vàng nói: -Sang canh rồi! U mừng tuổi cho hai anh em các con hay ăn chóng lớn, vô bệnh, vô tật, học năm biết mười!… Từ ấy quen lệ, cứ đến trước giao thừa, liệu cơ mẹ bảo, chúng tôi hiểu ý, liền rủ nhau đi, rồi về chúc phúc cha mẹ và cả nhà mạnh khoẻ, làm ăn phát lộc phát tài. Chúng tôi được ra vốn những đồng hai xu, năm xu mới toanh (hồi đó đồng xu kẽm giá trị lắm).
Vợ tôi vẫn còn giữ tục “xông nhà” đó. Dịp thì cậu con trai. Dịp thì hẹn bạn nó. Dịp thì một ông lão còn kiện minh. Nhưng bây giờ có khác hơn, (thời @ mà): nếu là vía gái thì nàng thường chọn cháu nào đó xinh đẹp, giống nàng về cái nết nhanh mồm nhanh miệng chưa thấy người đã thấy tiếng. Dịp thì đích thân tôi (trừ năm xung và năm tuổi), được sai khéo ra ngoài hái ít lộc cây rồi về xông nhà mình.
Sáng mồng Một Tết, cổng nhà nào cũng còn đóng im lặng. Khi có người đến xông nhà mới mở ra. Trước đây, pháo đốt đì đẹt từ đầu ngõ. Những tiếng cười vui vẻ. Những lời hay ý đẹp được chúc tụng. Những thông tin mới… Giờ phút giao lưu đầu tiên của mỗi gia đình với bên ngoài được bắt đầu…
Cụ già đến xông nhà như mang lộc thọ cho gia chủ, được trịnh trọng mời lên chiếu trên. Làm ruộng thì mong trai khoẻ, xốc vác; mong gái giỏi, thuỳ mị, xởi lởi tính tình, cày cấy thêm thuận hoà. Làm nghề biển thì mong trai lực lưỡng thạo việc chèo sóng, chém gió, đứng mũi nổi mũi, đứng lái bốc lái. Nhà hàng buôn bán thường mong người “tốt vía” nhanh nhảu, mua trả sòng phẳng để được đông khách, “kim tài phát đạt”.
Lại nói người tốt vía. Ông Vũ Đức Hành thôn Yên Đông kể chuyện: Năm ngoái, vào một buổi sáng có khách xa về chơi, ông chạy vội ra chợ ngay đầu làng mua cân thit lợn về làm cơm. Cô hàng thịt thấy ông, tỏ vẻ không hài lòng. Vừa cân thịt một cách miễn cưỡng, cô ta vừa lầu bầu: Mới sáng mai chưa ai mở hàng đã gặp ông già… Biết ý, ông vui vẻ cười to: Yên chí, cô cứ đánh vía đi. Gọi tên tôi lên mà đánh. Chả biết vía tôi tốt xấu thế nào mà từ bé đến lớn chuyên được các cụ thuê xông nhà năm sớm… Mấy ngày sau, cô hàng thịt thấy bóng ông đã vồn vã từ xa: Vía bác tốt lắm! Hôm ấy cháu bán hàng trôi như nước chảy. Mồng Một tết năm nay, thế nào bác cũng xông nhà cho cháu nhé!… Chiều 30, cô ta còn đến tận nhà gặng ông, hẹn lại. Và tất nhiên sáng mồng Một, chiều ý cô hàng, ông đã khoác một bộ cánh mới để xông nhà… Cô ta đã tiếp ông một tiệc Tết thật long trọng và hậu hĩnh vì… tốt vía!
Chàng rể mới cũng được bố mẹ vợ mong xông nhà. Làng tôi có một chuyện thật một trăm phần trăm về ông cụ Nhính: Cưới vợ trong năm, anh Nhính được bố mẹ vợ nhắn xông nhà ngày Tết. Hồi ấy cuối năm đánh lưới được nhiều cua bể, anh bèn chọn hai con to nhất gói vào tờ giấy xi măng, mang đến nhà bố vợ xông nhà và làm quà biếu. Ông bố mệt, nằm nghỉ, không biết. Chàng rể giữ ý, không dám đánh thức. Anh đặt bọc cua cạnh gối, rồi xin phép mẹ vợ ra về. Ông bố mệt nhọc, trằn trọc giãy giụa, vô tình trật gối, gác ngay đầu lên bọc cua. Cua cắp bục cả giấy, cắp luôn vào gáy ông, đau điếng… Cả nhà hốt hoảng xúm lại. Ngày Tết mất vui. Ai cũng nơm nớp sợ xúi quẩy. Nhưng không ngờ năm đó, bố mẹ vợ lại làm ăn như nước lên, dựng được nhà cao cửa rộng. Chàng rể mới hết lo....
Sáng mồng Một Tết ở xóm quê, tuy làng hoá phố, nhưng khi ngõ mở ra là nhà nhà râm ran câu chúc lời mời hoà lẫn trong tiếng ti vi, tiếng dàn âm thanh xập xình, tiếng xe máy ầm ào. Xông nhà, người ta chúc nhau “tống cựu nghìn tân”, xua cũ rủi ro, đón mới may mắn. Chúc nhau làm ăn nhiều việc, nhiều hợp đồng… bằng năm bằng mười năm ngoái. Chúc tiền dư, thóc tốt. Chúc học hành tấn tới, đỗ đạt vinh quy. Chúc lên Thượng Thọ. Chúc dựng vợ gả chồng, thêm người thêm của. Chúc vạn sự như ý, hạnh phúc an khang! Thức ngon của quý được bày ra đãi khách. Không gian tràn ngập sắc xuân…
Bây giờ xông nhà, không chỉ đặt chân đến nhà nhau, người Việt ta đã qua cả gửi lời chúc bằng tấm bưu thiếp Cung Chúc Tân Niên, bằng bức trướng câu thơ gói ghém bao nỗi niềm, ý tưởng. Rồi cùng với các loại Thiệp mừng in ấn sặc sỡ, tươi rói sắc xuân, là những tấm Thiệp không giấy, không màu nhưng ẩn chứa nhiều tâm tư, hình ảnh. Người thời công nghệ @ đã can thiệp và thay đổi nhanh chóng tập tục, bổ sung vào đời sống văn hoá thuần phong mỹ tục những cách thức chúc mừng hiện đại, thời thượng hơn. Đó là gọi nhau, chúc nhau qua điện thoại, bằng “chát” yahoo, nhắn tin gmail, rồi viết blogs, website… Tất cả nô nức song hành với thời đại công nghệ thông tin tốc độ cao. Không gian vô hình tưởng như chật ních lời hay ý đẹp. Chỉ rê “chuột”, chỉ trong tích tắc lời xông nhà đã đi mây về gió, bay qua bầu trời, vượt cả thời gian, rút ngắn, xích gần khoảng cách…
Nhưng trước bao cung cách xông nhà ngày Tết, ta vẫn nhớ nao lòng những câu chúc lời mừng theo bước chân người làng Việt ngày xưa, và cả mới hôm qua đây thôi?
