Báo Phụ nữ Việt Nam số 73 ra ngày 18-6-2007 đăng bài “Bán dâu”; theo bài báo ở xã Phong Dụ (Tiên Yên) đang tồn tại hủ tục bán vợ, bán con của người Dao Thanh Phán. Ở đây có những người đàn ông “thích thì bỏ tiền cưới vợ, khi bực mình thì rao bán cả vợ, cả con...”. Bài báo đã gây xôn xao dư luận ở địa phương.Vì thế, chúng tôi quyết định đến tận nơi để tìm hiểu thực hư chuyện này...
Xã Phong Dụ nằm cách trung tâm thị trấn Tiên Yên khoảng 10 km. Theo thông tin chúng tôi có được, toàn xã hiện có 18 thôn, 698 hộ, 3.871 nhân khẩu, bao gồm các dân tộc Dao, Tày, Sán Chỉ, Kinh. Trong đó, người Dao (gồm cả Thanh Y, Thanh Phán) chiếm 47% dân số toàn xã. Là xã miền núi, có nhiều đồng bào dân tộc sinh sống nên đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo toàn xã hiện là 64,2%.
Trả lời câu hỏi của chúng tôi rằng có hay không hủ tục ''bán dâu” ở xã như Báo Phụ nữ Việt Nam đã nêu, đông chí Trần Văn Phương, dân tộc Tày, Chủ tịch UBND xã Phong Dụ khẳng định: Chuyện bán dâu ở xã tôi như Báo Phụ nữ Việt Nam đã viết là hoàn toàn không có. Từ ngày tôi làm Chủ tịch xã (2004) tới nay, chưa bao giờ tôi nghe nói hay nhận được báo cáo của trưởng thôn về một vụ bán vợ nào. Mặc dù, phải thú thật rằng, trước đây trong xã cũng có tình trạng tảo hôn trong một bộ phận đồng bào dân tộc Dao Thanh Phán. Nhưng chuyện đó lâu rồi, giờ không còn tồn tại nữa.
Chúng tôi tìm gặp và trò chuyện với già làng thôn Cao Lâm là Chíu Dì Thím, dân tộc Dao Thanh Phán, để hiểu rõ hơn phong tục cưới của dân tộc Dao Thanh Phán. Già làng Thím cho biết: Theo tục lệ trước đây của người Dao Thanh Phán, khi con trai đến tuổi lấy vợ đều là do cha mẹ đi hỏi cho. Nếu bố mẹ cô gái đồng ý, ít ngày sau gia đình nhà trai sẽ sắm chút lễ nhỏ tới, hai gia đình sẽ định ngày tốt làm đám cưới, thường là sau đó khoảng 3 tháng. Theo phong tục, ngày cưới, nhà trai phải mua gạo, thịt, rượu để nhà gái cử người tới nấu nướng rồi khách của hai gia đình ăn uống cả ở đó. Thiếu cái gì, nhà gái yêu cầu nhà trai phải cung cấp đủ. Trước đó, nhà trai còn phải đưa một số tiền cho nhà gái. Số tiền này được dùng để mua quần áo, đồ dùng sinh hoạt, sản xuất cho cô dâu về nhà chồng; Sau hôm cưới, hai vợ chồng sẽ về nhà bố mẹ cô dâu, ở lại đó hai ngày để chú rể đi chào họ hàng...
Quá trình chung sống mà nảy sinh mâu thuẫn không dàn xếp được, người vợ sẽ bỏ về nhà cha mẹ đẻ. Khi có người đàn ông khác đến hỏi muốn lấy về làm vợ thì trước hết phải được sự đồng ý của người phụ nữ. Tuy nhiên, gia đình người chồng mới sẽ phải đem một số tiền hay hiện vật tới gia đình người chồng cũ để cúng lễ, xin hỏi về làm vợ.
Gia đình anh chị Chíu Nhì Múi - Hoàng Sinh Quang và các con. Để rõ hơn câu chuyện, chúng tôi tìm đến nhà chị Chíu Nhì Múi ở thôn Khe Vè, một trong hai nhân vật mà Báo Phụ nữ Việt Nam đề cập “đã bị bán tới 3 lần”. Nhà chị Múi ở lưng chừng đồi, con đường đi lên nhỏ hẹp. Trong ngôi nhà nhỏ ba gian, tường gạch đất chị Múi cùng 4 đứa con đang ăn cháo, chồng chị anh Hoàng Sinh Quang vừa đi nương về, đang cởi trần ngồi uống nước bên bàn. Năm nay, chị Múi 31 tuổi, hơn chồng chị 1 tuổi. Chị Múi kể, nhà chị ở xã Yên Than. Năm 1992, chị về làm vợ anh Dương Cắm Quý, người cùng xã và cùng là dân tộc Dao Thanh Phán. Quá trình chung sống, anh Quý thường uống rượu, không chịu làm ăn nên chị Múi bỏ về nhà cha mẹ đẻ. Năm 1995, có anh Quang đến hỏi. Hai người đồng ý và anh Quang đã sắm một chút lễ và tiền mặt đến cúng lễ “trả ma” cho nhà Dương Cắm Quý. Chúng tôi hỏi nhưng anh Quang không nhớ, chỉ nhớ rằng cộng tất cả tiền chi phí ăn uống cưới vợ khoảng trên 5 triệu đồng. Năm 2002, hai anh chị đã ra UBND xã Phong Dụ làm giấy đăng ký kết hôn (anh Quang đã đưa giấy đăng ký kết hôn của hai vợ chồng cho chúng tôi xem) và tới nay đã có với nhau 4 mặt con. Sự thật là như vậy, chứ không có chuyện chị Múi đã bị bán “tới 2 lần” như Báo Phụ nữ Việt Nam đã viết. Về trường hợp thứ hai là chị Chíu Thị Dung, như Báo Phụ nữ Việt Nam nêu là “đang được rao bán cả mẹ, cả con với giá 7,5 triệu đồng”, chúng tôi được biết, sau khi bài báo xuất hiện, Thường trực Huyện uỷ Tiên Yên và Hội LHPN tỉnh đã chỉ đạo Hội LHPN huyện Tiên Yên kiểm tra, xác minh. Ngày 23-6-2007, Hội LHPN huyện Tiên Yên đã có báo cáo số 51-BC/PN gửi Hội LHPN tỉnh. Theo báo cáo thì chị Dung nhà ở thôn Khe Xoong, năm 2002, vừa tròn 15 tuổi, chị lấy anh Chíu Cắm Lành 16 tuổi ở cùng thôn cũng là do sự sắp đặt của hai bên bố mẹ. Tháng 6-2006, chị Dung sinh con trai nhưng do anh Lành chỉ đua đòi, ham chơi nên tháng 9-2006, chị Dung bế con về nhà mẹ đẻ và hai người sống ly thân từ đó tới nay. Gia đình và cán bộ xã đã tới phân tích, thuyết phục anh Lành chăm chỉ làm ăn, sớm đón vợ về... Báo cáo khẳng định: Việc bài báo nêu hai mẹ con chị Dung “được rao bán với giá 7,5 triệu đồng” là hoàn toàn không có thật. Trong các cuộc tiếp xúc với chúng tôi, lãnh đạo cấp uỷ, chính quyền xã Phong Dụ đều khẳng định không có chuyện bán dâu ở địa phương. Tuy nhiên, phía sau câu chuyện này chúng tôi cũng chợt nhận ra nhiều vấn đề cần quan tâm. Đó chính là hoạt động cũng như vai trò của các đoàn thể của xã là rất yếu. Đơn cử như chỉ có khoảng trên 40% chị em tham gia Hội phụ nữ và khoảng 20% thanh niên tham gia tổ chức Đoàn. Chính vì vậy, việc vận động, tuyên truyền thực hiện các chính sách về kinh tế, xã hội gặp rất nhiều khó khăn. Nhất là vấn đề thực hiện xây dựng nếp sống văn hoá mới trong đời sống đồng bào các dân tộc thiểu số...
