Ngôn ngữ của dân tộc nào cũng có ít nhiều chuyển biến do hội nhập với thế giới. Như trong tiếng Việt, khoảng một thế kỷ gần đây đã xuất hiện khá nhiều từ không thể dịch được. Ví dụ: Cà phê, bia, sô cô la, cao su, cái bơm (tiếng Pháp: pompe), nhạc jazz, rock, nhảy tanggo, samba... vì đó là sản phẩm vật chất và văn hóa mà ở nước ta thời xưa chưa từng có.
Tuy nhiên, những nhà trí thức yêu nước đã cố gắng dịch hầu hết những từ ngữ về khoa học (toán, lý, hóa, sinh...) để phổ cập cho học sinh, nhằm phát triển văn hóa, giáo dục. Thậm chí, trong môn phổ biến khắp thế giới, ta cũng đã cố gắng dùng những từ thuần Việt hoặc Việt hóa (ví dụ: phạt góc thay vì gọi “coóc-ne”...). Thế mà hiện nay, trong nhiều bài, tin của không ít tờ báo (kể cả báo hình), người ta khoái “pha” tiếng nước ngoài (chủ yếu là tiếng Anh, Pháp) mà không có giải nghĩa cho người đọc, người nghe. Điều đáng nói là những tiếng nước ngoài ấy hoàn toàn có thể diễn đạt bằng tiếng Việt. Nguyên nhân, có thể người viết chưa biết dịch thế nào cho thỏa đáng, mà cũng có thể là muốn tỏ ra cách viết “hiện đại” hoặc muốn khoe chữ ! Cũng không loại trừ là họ có thiện chí muốn “làm giàu” tiếng Việt, hoặc muốn thúc đẩy người đọc phải học ngoại ngữ ! Nhưng tác hại rõ ràng là đa số người dân chưa giỏi ngoại ngữ không hiểu, thậm chí không biết đánh vần như thế nào. Đây cũng là cách viết lai căng, thiếu tự tôn dân tộc!
Với tinh thần góp ý, tôi xin dẫn chứng một số tiếng Anh, Pháp thường được “pha” vào bài viết, và xin ghi những từ Việt có thể thay thế, kèm theo những ký hiệu như CGA (chữ gốc Anh), CGP (chữ gốc Pháp), PÂ (phiên âm), T T H (tùy trường hợp có thể có nghĩa khác nhau). Mong quý vị có quan tâm cũng nên góp ý để cách dịch tốt hơn nữa, hoặc bổ sung những tiếng tôi dẫn chứng còn thiếu. Có lẽ cũng bổ ích cho người đọc và cho sự trong sáng của tiếng Việt.
“Pha” tiếng Anh
Sô (CGA: show) T T H: trình diễn, biểu diễn, suất diễn. Fan: người hâm mộ. Diva (chữ gốc ý, người Anh đọc là “đi-vơ”): nữ danh ca (nghĩa gốc: nữ danh ca trong các vở nhạc kịch). Album (PÂ:anbâm): tập ảnh, đĩa hát. Top ten: 10 hạng đầu. V. League: Liên đoàn (bóng đá) Việt Nam. Tại sao không gọi là “Giải vô địch quốc gia” cho dễ hiểu? Derby (PÂ: Đabi): trận đồng hương (giữa hai đội cùng một địa phương). Hat trick: một người một trận thắng ba bàn. Hooligan: cổ động viên côn đồ. Play-off: trận vớt hạng. Tuổi teen: tuổi từ 13 đến 19. Gallery: phòng tranh. Resort (PÂ: rìdọt): T T H: nơi nghỉ, nhà nghỉ, khu nghỉ dưỡng. Quota (PÂ:Cuâuthơ): hạn ngạch, chỉ tiêu. Visa (PÂ:Vidơ): thị thực. Passport: hộ chiếu. Hacker: tin tặc. Chat: tán gẫu. Lobby: vận động hành lang. (Một số tờ báo cuối tháng 1-2007 dùng chữ lobby, tôi hỏi hàng chục cô, cậu sinh viên, nhưng cũng chẳng ai hiểu được nghĩa là gì !)...
“Pha” tiếng Pháp
Một điều rất lạ là gần đây nhiều vị lại khoái “pha” tiếng Pháp (vô tình bắt chước kiểu nói ấy của mấy ông “Tây An Nam” thời Pháp thuộc mà người ta đã chế giễu rất nhiều !). Mà lại còn pha sai mới khổ chứ ! Thứ nhất là nhầm chữ nọ ra chữ kia. Như cái bơm tiêm, tiếng Pháp là “seringue”, đọc là “xơ ranh” thì lại viết là “xilanh”, tiếng Pháp “cylindre” (xi-lanh) nghĩa là cái ống tròn. Chữ “type” đọc là “típ”, nghĩa là cái ống. Thứ hai là viết sai chính tả chữ gốc. Chẳng hạn trên một tờ báo lớn ngày 7-1-2007, người ta viết chữ “barrier” mà không chú thích nghĩa là gì. Đúng ra tiếng Pháp phải viết là “barrière”, đọc là “ba-ri-e”, nghĩa là cái rào cản. Thứ ba là phiên âm sai. Chẳng hạn trên một tờ báo lớn ngày 8-1-2007, tác giả viết chữ “sapo” nhiều lần. Đúng ra tiếng Pháp là “chapeau”, phiên âm là “sa-pô” nghĩa là cái mũ, cũng có nghĩa là lời “dẫn đề” hoặc “mào đầu” của một bài báo.
Nhiều từ “pha” tiếng Pháp sau cũng đang được dùng phổ biến: Lăng xê (CGP lancer) TTH: tung ra, giới thiệu, quảng cáo. Cát sê (CGP: cachet): tiền thù lao (nghĩa gốc: tiền thù lao theo số giờ hoặc số buổi dạy học). Mô típ (CGP: motif) TTH: lý do, duyên cớ, kiểu dáng (trong trang sức, trang trí). Đề co (CGP: décor): trang trí, trang hoàng. Ê kíp (CGP: équipe) TTH: ban, tổ, đội, nhóm cộng sự, phe cánh. Série (PÂ: xê ri) TTH: chuỗi, dãy, loạt, hạng. Cú đúp (CGP: coup double) TTH: hai quả liền, thắng lợi kép, được gấp đôi.
Rất mong những người viết và Ban biên tập các báo lưu ý: Trừ những bài viết về chuyên ngành kỹ thuật dành riêng cho người nghiên cứu về chuyên ngành ấy, còn trong những bài viết cho đông đảo bạn đọc, nếu thật cần thiết phải chen tiếng nước ngoài thì xin đặt trong ngoặc đơn cách đọc và giải nghĩa. Mong rằng văn phong của báo chí nên là mẫu mực cho học sinh, sinh viên, cần thể hiện sự trong sáng và phong phú của tiếng Việt, thể hiện lòng tự tôn bản sắc văn hóa, ngôn ngữ của dân tộc Việt Nam ta.
