Những năm qua, bài toán phủ xanh và giữ bãi thải không bị xói lở được lãnh đạo Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đặc biệt quan tâm. Gần đây, việc trồng thử nghiệm loại cỏ vetiver trên bãi thải đã có những kết quả khả quan.
Cỏ vetiver có khả năng thích nghi rộng với các điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng, dễ nhân giống, chịu hạn tốt, ít bị sâu bệnh, sống được trên tất cả các loại đất từ đất mặn, đất phèn đến đất bạc màu. Thân cỏ mọc thẳng đứng, cao 0,5-1,5m, khi mọc nó chỉ chiếm một khoảng không gian tối thiểu, lá ken dày đặc, phần gốc đẻ nhánh mạnh. Loài cỏ này khi phát triển sẽ mọc theo hàng như lúc trồng, không mọc tràn lan như các loại cỏ dại. Nhờ có bộ rễ phát triển dày đặc, cỏ vetiver có khả năng hấp thụ các khoáng chất có độc tố từ nguồn phân bón và thuốc bảo vệ thực vật gây ô nhiễm trong đất. Qua một số nghiên cứu ở nước ngoài, cỏ vetiver có thể chịu được nồng độ các kim loại nặng nguy hiểm như Arsenic, đồng... Nhờ vậy có thể sử dụng cỏ vetiver để xử lý các vùng đất và nước bị ô nhiễm bởi kim loại nặng. Cỏ vetiver còn giúp làm tăng độ phì nhiêu của đất một cách tự nhiên nhờ tác dụng giữ ẩm đất, rễ và thân cỏ mọc dày đặc sẽ giữ lại chất phì nhiêu (đất màu, bùn...) nằm lại trên mặt đất; thân lá vùi vào trong đất sẽ phân hủy thành chất hữu cơ làm cho đất trở nên tơi xốp và thoáng hơn, cải thiện được đặc tính cơ học của đất. Với những đặc tính vượt trội như vậy, cỏ vetiver được sử dụng để chống sạt lở trên các taluy dốc vì ngăn cản được dòng chảy khi có mưa. Nhờ đặc tính này, hàng rào cỏ vetiever đã được gọi là “bức tường bê tông sinh học”.
Tại Việt Nam, cho đến nay đã có hơn 40 tỉnh, thành đang trồng cỏ vetiver kể từ khi giống cỏ này được đưa vào Việt Nam năm 1999, và áp dụng ngày càng rộng rãi. Trước những hiệu quả thiết thực của cỏ vetiver đem lại, TKV đặc biệt quan tâm và coi đây là một giải pháp quan trọng để xử lý bãi thải và cải tạo cảnh quan. Tháng 10-2007, TKV tiến hành hạ độ cao bãi thải Chính Bắc của Công ty CP Than Núi Béo - TKV từ +271m xuống +256m; san cắt thành các tầng có chiều cao khoảng 30-50m, đồng thời triển khai dự án trồng cỏ vetiver để giữ ổn định sườn bãi thải và trồng cây trên mặt tầng. Năm 2008, Công ty CP Than Núi Béo đã đầu tư khoảng 8 tỷ đồng trồng thử nghiệm cây keo tai tượng và trồng thêm cỏ vetiver. Tuy nhiên, để giảm bớt chi phí, Công ty đã ký hợp đồng với Công ty CP Thiên An chịu trách nhiệm trồng loại cỏ này và hiện nay Công ty CP Thiên An cũng đang tiến hành cải tạo nhân giống tại chỗ (loại cỏ này sinh sản vô tính). Đồng chí Trần Miên, Trưởng Ban Môi trường TKV cho biết: “Sau hơn 1 năm triển khai trồng cỏ vetiver tại bãi thải Chính Bắc của Công ty cổ phần Than Núi Béo - TKV với diện tích 6,8ha, hiện tại cỏ đã phát triển tốt bộ rễ đã dài 80cm, đường kính của bộ rễ to nhất khoảng 1cm tạo thành một lớp thảm xanh. Và điều quan trọng hơn, trước đây tại khu vực bãi thải này hay xảy ra hiện tượng sạt lở nhưng sau khi trồng cỏ vetiver thì tình trạng sạt lở đã giảm hẳn”. Hiện tại TKV cũng đã tiến hành trồng cỏ vetiver ở bãi thải vỉa 46 (Công ty Than Hồng Thái), bãi thải Nam Lộ Phong (Công ty CP Than Hà Tu - TKV). Năm 2009, TKV tiếp tục triển khai trồng cỏ tại bãi thải Lộ Trí (Công ty Than Thống Nhất - TKV), Mông gioăng (Công ty CP Than Đèo Nai - TKV).
Thực tế, việc trồng cây phủ xanh các bãi thải ở vùng than Quảng Ninh để chống bụi chỉ là một phần, điều quan trọng hơn cả chính là giải quyết vấn đề cảnh quan môi trường. Nếu không giải quyết triệt để thì dưới chân bãi thải tất cả những chất thải sẽ chảy ra biển ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lợi thủy sản và cảnh quan của Vịnh Hạ Long. Mặc dù vậy, hiện nay giống cỏ này không phải qua khâu nhập khẩu nhưng giá của nó vẫn khá cao, theo đơn giá thì 1ha cỏ này có giá 240 triệu đồng.
Có thể thấy việc trồng cỏ vetiver trên một số bãi thải của ngành Than bước đầu đã mang lại những hiệu qua thiết thực. Hy vọng rằng thời gian tới TKV sẽ nhân rộng diện tích trồng loại cỏ này trên tất cả các bãi thải của vùng than Quảng Ninh nhằm chống sạt lở, cải tạo cảnh quan, mang lại màu xanh cho các bãi thải.
