Vào dịp cuối năm, nếu đến Bình Liêu, nhất là vào thời điểm mùa gặt hái vừa xong, bạn sẽ được người dân ở các bản mời dự lễ mừng cơm mới và thưởng thức cơm mới, đó là món xôi nấu từ gạo nếp ngon nhất của vụ mùa.
Lễ mừng cơm mới là một phong tục có từ lâu đời ở Bình Liêu, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, cầu mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, phổ biến của bà con dân tộc Tày. “Linh hồn” trong lễ cúng mừng không thể thiếu món xôi cơm mới thơm ngát. Xôi cơm mới đặc biệt thơm ngon, dẻo, có vị thơm, ngọt của nếp đầu mùa. Đặc biệt cơm mới có màu xanh cốm rất “bắt mắt”, vị thơm dịu nhẹ, ngọt khiến ai ăn một lần là nhớ mãi.
Bà Lô Thị Hương (khu Bình Quân, thị trấn Bình Liêu), người có nhiều năm kinh nghiệm nấu cơm mới, nói: “- Để cơm mới có hương, vị thơm ngon, màu sắc bắt mắt, người nấu sau khi đồ xôi chín bằng bếp củi thì cần vẩy thêm chút nước lá gừng. Lá gừng được chọn là những lá già, còn xanh, được rửa sạch để ráo nước, giã nhuyễn, lọc lấy nước. Khi cơm nếp chín, để một lúc cho bớt nóng, người ta vẩy nước này và trộn đều…”. Bà Hương còn bảo: “Tuy nhiên, cần phải chú ý vì nếu vẩy nước lá gừng khi cơm còn quá nóng sẽ không tạo được màu xanh và vị thơm”.
Để có nồi cơm mới ngon, ngọt, dẻo, quan trọng nhất là chất lượng gạo nếp. Giống lúa được lựa chọn cúng trong lễ cơm mới là giống lúa nếp bản địa, có từ lâu đời và được gieo cấy ở những khoảnh đất tốt nhất để có chất lượng gạo tốt nhất. Thậm chí nhiều hộ còn cấy trước bởi giống lúa nếp thường chín muộn hơn. Tháng 10 âm lịch, khi mùa gặt rộ, cũng là lúc người dân tất bật làm cơm mới cúng tổ tiên. Lúa nếp được mang ra phơi, xay xát và đồ xôi cúng tổ tiên, mừng mùa màng bội thu. Theo phong tục lễ cơm mới chỉ được tổ chức trong vòng tháng 10 âm lịch.
Điều đặc biệt là trên mâm cỗ cúng cơm mới không thể thiếu khau nhục, cá suối, thịt gà... Cơm mới dẻo bùi, thơm ngát mùi lá gừng ăn vào thấy ngọt miệng, ấm áp trong dạ cùng vị ngon của khau nhục, thịt gà, cá suối... quả thật là những trải nghiệm thú vị đối với bất cứ vị khách nào có dịp được thưởng thức. Lễ mừng cơm mới cũng là dịp con cái họ hàng tề tựu, sum họp với mong ước vụ mùa sau lúa càng sai hạt, bội thu, sung túc.
Theo tập tục, chỉ sau khi cúng cơm mới, người dân mới bắt đầu đem lúa gạo mới thu hoạch trong vụ vừa xong ra xay xát dùng cho nhu cầu hàng ngày.
Tạ Quân
