Theo báo cáo mới đây của Bộ Kế hoạch và Đầu tư với Chính Phủ, sản lượng điện thương phẩm trong năm 2009 còn thiếu khoảng 1 - 1,6 tỷ kwh. Cụ thể, nguồn điện thương phẩm năm 2009 được dự báo là đạt 77,1 tỷ kwh, tăng 14,5% so với năm 2008, trong khi dự kiến nhu cầu điện năng năm 2009 vào khoảng 78,1 - 78,7 tỷ kwh.
Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN): Tình trạng thiếu công suất đỉnh còn kéo dài. Một trong những nguyên nhân dẫn đến thiếu điện là việc vận hành hệ thống điện thực tế có nhiều diễn biến bất lợi hơn so với dự liệu của EVN.
Cụ thể, các dự án điện do một số doanh nghiệp nhà nước đầu tư không được vận hành đúng tiến bộ, hoặc gặp phải sự cố. Tuy nhiên, bản chất của tình trạng cung không đáp ứng đủ cầu trong ngành điện lại chủ yếu là do thiếu môi trường cạnh tranh.
Chủ trương khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư dự án điện không phải là mới, đã có từ những năm 1990, nhưng đến nay chỉ thành công trong lĩnh vực thuỷ điện, một số dự án nguồn điện nhưng hầu hết chỉ là những dự án rất nhỏ. Hướng giải quyết nhanh nhất cho vấn đề thiếu diện là xây dựng những nhà máy điện công suất lớn gặp phải một trở ngại, mấu chốt: Nhà đầu tư chỉ có thể bán sản phẩm của mình cho EVN, đơn vị kiểm soát gần như toàn bộ mạng lưới truyền tải và phân phối.
Nhưng EVN không thể chấp nhận giá bán của nhà đầu tư vì nó thường cao hơn giá điện mà EVN đang cung cấp cho khách hàng của mình. Nhà đầu tư muốn đủ bù đắp chi phí và có lãi thì không thể hạ giá bán.
Để giải quyết tình trạng thiếu điện và tiến tới có nguồn dự phòng cho nhu cầu phát triển của nền kinh tế, giải pháp tốt nhất là xoá bỏ độc quyền trong khâu phân phối và tiến tới áp dụng cơ chế giá theo thị trường. Nhưng lộ trình xây dựng thị trường điện cạnh tranh theo Quyết định số 26/2006/QĐ-TTG của Thủ tướng Chính Phủ việc bán lẻ điện theo cơ chế thị trường chỉ có thể bắt đầu hình thành sau năm 2022.
Giải pháp cho vấn đề này nằm trong đề nghị của các chuyên gia của Ngân hàng Thế giới cách đây khá lâu, theo hướng tách EVN ra thành nhiều công ty độc lập, nhằm tạo ra nhiều công ty phân phối điện khác nhau. Đó cũng là cách tốt để hình thành thị trường điện cạnh tranh trong điều kiện các doanh nghiệp chưa thể đầu tư xây dựng mạng lưới phân phối riêng trong thời gian ngắn.
Đồng thời, Chính phủ cũng cần xây dựng lộ trình áp dụng giá điện theo thị trường, vì sẽ chẳng doanh nghiệp nào dám đầu tư vào một ngành để rồi phải bán sản phẩm theo giá thấp hơn giá thành. Trước mắt, có thể áp dụng sớm cơ chế giá thị trường đối với một số trung tâm đô thị lớn, là nơi người dân có thu nhập và mức sống cao hơn vùng khác.
Mới đây, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng yêu cầu ngành điện cần tiếp tục cải cách theo hướng cơ cấu lại tổ chức quản lý, xây dựng thị trường điện lực cạnh tranh, tiến tới việc giảm dần vai trò độc quyền của EVN trong các khâu phân phối điện và kinh doanh điện.
Trên thực tế, xây dựng nhà máy điện vẫn được các nhà đầu tư tư nhân trong và ngoài nước quan tâm. Có thể kể tới Tập đoàn Tân Tạo với Dự án điện Kiên Lương 1,2 có tổng công suất 3.200 MW và vẫn đang muốn là chủ đầu tư thêm 2.000 MW nữa. Hay Dự án Nhiệt điện Nghi Sơn II theo hình thức BOT có tới hơn 30 nhà đầu tư quan tâm mua hồ sơ dự tuyển.
Trong một diễn biến mới nhất, EVN từ chối 13 dự án điện do không thu xếp được vốn. Sau chưa đầy 15 ngày, Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petro Việt Nam) đã có công văn đề xuất xin được triển khai 13 dự án điện mà Chính phủ đã giao cho EVN. Theo Petro Vietnam, từ năm 2008-2015, tập đoàn được giao nhiệm vụ đạt tỷ lệ tối thiểu 30% tống sản lượng điện phát ra. Do vậy, Petro Vietnam cũng sẽ đầu tư các dự án nguồn điện chạy bằng nhiên liệu khác ngoài từ khí.
Tuy nhiên vẫn cần một hành lang pháp lý để tránh tình trạng "bên bán thừa hàng không bán được, bên mua thiếu hàng lại không mua", còn khách hàng thì sống dở chết dở với cảnh thiếu điện.
