Từ xa xưa Việt Nam là nước nông nghiệp, dĩ nông vi bản, nên:- Con trâu là đầu cơ nghiệp,
- Làm ruộng phải có trâu,
Làm dâu phải có chồng,
- Ruộng đầm nước cả bùn sâu,
Suốt ngày anh với con trâu cày bừa.
- Làm ruộng không trâu như làm giàu không thóc.
Là đầu cơ nghiệp, khi tậu trâu cày không dễ:
- Tậu trâu, cưới vợ làm nhà,
Trong ba việc ấy thật là khó thay!
Phải chọn được trâu:
- Mắn đẻ cày tài,
- Tậu trâu xem vó, lấy vợ xem nòi,
- Mua trâu xem sừng, mua chó xem lưng,
- Trâu cổ cò, bò cổi giải,
- Lang đuôi thì bán, lang trán thì nuôi,
- Đầu thanh, cao tiền, thấp hậu, chẳng tậu cũng hoài,
- Trâu gầy vẫn tầy bò khỏe,
- Yếu trâu hơn khoẻ bò,
- Ruộng sâu trâu nái bằng cả con gái đầu lòng,
Dân gian đã có cả một bài ca dao ca ngợi cái đầu cơ nghiệp của mình:
“Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta,
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công,
Bao giờ cây lúa gặt bông
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn
Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa”
Trâu là bạn của “tam nông” công trâu lớn lắm, vậy mà vẫn phải chấp nhận:
“Kiếp trâu ăn cỏ, kiếp chó ăn dơ” - thật là tội nghiệp cho cái đầu cơ nghiệp mọi nhà!
Con trâu không chỉ góp phần làm ra thóc gạo để an sinh xã hội, mà còn là con vật tham gia làm vật tế thần chốn hương thôn, tự thân tham gia ngày hội chọi trâu:
“Dù ai buôn đâu bán đâu,
Mồng mười tháng 8 chọi trâu thì về”.
Hình ảnh con trâu còn được dùng để khen người quân tử, chê bai chế giễu bọn tham lam, cơ hội vị kỷ, cục bộ, lừa dối, năm thê ba thiếp, bảo thủ...
- Trâu chết mặc trâu, bò chết mặc bò - củ tỏi dắt lưng(?)
- Trâu lành chẳng thấy ai mừng, trâu ốm - lắm kẻ mài dao(?)
- Trâu có đàn, bò có lũ, chớ để thân trâu trâu lo, thân bò bò liệu.
- Trâu bò húc nhau chết ruồi muỗi,
- Trâu buộc lại ghét trâu ăn,
Quan võ lại ghét quan văn dài quần
- Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã,
- Việc để lâu tựa cứt trâu hoá bùn,
- Sừng trâu cong khó uốn, kẻ ương ngạch khó dạy thành người,
- Thật thà cũng thể lái trâu,
- Lái trâu lái lợn lái bò
Ba loại lái ấy chớ nghe lái nào,
- Tránh xa lũ: đầu trâu mặt ngựa
- Trâu ta ăn cỏ đồng ta,
Tuy là cỏ vét nhưng là cỏ thơm(?)
- Một trâu anh sắm đôi cày,
Một anh hai vợ có ngày oan gia
Tan đàn xẻ nghé không xa!
Trong kinh tế thị trường, hội nhập, nhà nông ta phải năng động quyết đoán, để tránh chuyện “trâu chậm uống nước đục” ngoài ý muốn của ta trong khi “đấu tranh - tránh đâu”, mọi người phải kiên tâm, dũng cảm, bảo vệ cái đúng:
- “Thà chết ở vùng chân trâu
Còn hơn chết rụi ở khu đĩa đèn”
