Nhằm ngăn chặn tình trạng tham nhũng nhan nhản trong giới quan chức, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã lên kế hoạch đưa ra một luật mới, gọi là quy định “ánh dương”, yêu cầu tất cả các quan chức phải công khai tài sản và thu nhập của mình cho công chúng giám sát.
Chính sách “ánh dương” này sẽ được thảo luận và có khả năng được thông qua tại phiên họp toàn thể thường niên của Uỷ ban Trung ương Đảng vào tháng 9 tới. Theo kế hoạch này, các quan chức sẽ phải công bố đầy đủ tài sản của họ cũng như của họ hàng gần gũi. Những thông tin này sau đó sẽ được cơ quan chống tham nhũng đăng trên các trang web hoặc công bố rộng rãi cho công chúng biết.
Hơn 1.000 quan chức ngồi tù, tham nhũng vẫn tăng
Năm 2007, các quan chức, từ cơ quan trung ương cho đến cấp quận, đã được yêu cầu phải công bố thu nhập cá nhân và thu nhập gia đình trước khi nhậm chức. Chỉ thị chỉ được công bố trong nội bộ đảng này đã được báo chí gọi là chính sách “ánh dương”. Với tình trạng tham nhũng đang dần vượt khỏi tầm kiểm soát, chính phủ Trung Quốc đã quyết định biến chính sách này thành luật quốc gia.
Đảng Cộng sản Trung Quốc đã chính thức phát động một chiến dịch toàn quốc nhằm ngăn chặn tham nhũng trong giới quan chức từ năm 1998. Song công tác chống tham nhũng không mấy hiệu quả. Số lượng quan chức bị bắt tăng lên mỗi năm, trong khi các quan chức tham nhũng đang xuất hiện ở những cấp cao hơn và số lượng nhận hối lộ cũng tăng lên.
Theo số liệu của Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc, hàng năm có khoảng 50.000 quan chức bị kết tội tham nhũng kể từ năm 2003. Mức độ nhận hối lộ cũng tăng từ khoảng 370.000 USD lên 1,29 triệu USD trong năm 2008.
Trong vòng 6 năm qua, ít nhất 39 quan chức cấp tỉnh hoặc cấp bộ và 1.111 cấp quận đã phải vào tù vì tham nhũng. Quan chức cấp cao nhất là cựu bí thư Thượng Hải và uỷ viên bộ chính trị Chen Liangyu, người đã bị kết án tù 18 năm vào năm ngoái vì tội nhận hối lộ.
Vì vậy, việc bắt giữ đột ngột thị trưởng Thâm Quyến Xu Zhongheng hồi tháng trước đã không gây ngạc nhiên trong dân chúng. Những báo cáo cho hay Xu đã nhận những khoản hối lộ lớn từ các dự án và sau đó dùng tiền này để hối lộ các quan chức cấp cao hơn nhằm đảm bảo an toàn cho cái ghế của mình.
Hầu hết các trường hợp tham nhũng đều do cơ quan chống tham nhũng của đảng phát hiện ra chứ hầu như không có vụ nào là do công luận hay báo chí. Nhưng công luận tin rằng những vụ này bị phát giác là do đấu tranh nội bộ chứ không phải do chiến dịch chống tham nhũng.
Những kẽ hở dễ lách
Rõ ràng, dù cho chiến dịch chống tham nhũng có mạnh tới đâu, và dù có bao nhiêu luật đã được đưa ra (hiện tại có hơn 1.200 luật, quy định, chỉ thị về chống tham nhũng), chiến dịch chống tham nhũng của chính phủ Trung Quốc đang gặp phải những trở ngại.
Đảng Cộng sản Trung Quốc đã có một bước tiến lớn khi đưa ra chính sách “ánh dương”. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách này ở các cấp địa phương lại là chuyện khác. Việc thử nghiệm chính sách này ở một số vùng đã cho thấy không mấy hiệu quả.
Từ năm 1766, các công dân Thụy Điển đã được phép tiếp cận mọi báo cáo dân sự về thuế và các báo cáo bổ nhiệm các quan chức từ thấp cho đến tận chức thủ tướng. Kể từ đó, hệ thống công khai kiểu này đã được áp dụng ở nhiều nước và vùng lãnh thổ. Ví dụ, chính sách này đã cải thiện việc điều hành ở Hàn Quốc và Đài Loan.
Ở Trung Quốc, một mô hình tương tự cũng được thảo luận từ năm 1988. 7 năm sau, Đảng Cộng sản đã đưa ra quy định nội bộ đầu tiên yêu cầu các quan chức từ cấp quận trở lên phải công bố thu nhập. 6 năm sau (2001), Uỷ ban Kiểm tra thuộc Uỷ ban Trung ương Đảng và Cục Tổ chức Trung ương đã đưa ra thêm các quy định nội bộ với 15 điều khoản yêu cầu các quan chức cấp bộ phải công bố tài sản của gia đình.
Các quy định nội bộ này được xem như một bước tiến tới chính sách “ánh dương”. Nhưng ở đó vẫn có những kẽ hở khiến cho các quan chức địa phương có thể lách luật. Trước tiên, những quy định này chỉ mang tính chất là quy định của đảng chứ không phải luật. Thứ hai, quy định chỉ đưa ra yêu cầu về lương và các thu nhập khác mà không tính đến tài sản gia đình và các thu nhập phi lao động khác. Thứ ba, các quan chức được yêu cầu công bố tài sản của mình cho các cơ quan nhân sự và thông tin đó không được đưa ra cho công chúng. Điều cuối cùng và quan trọng nhất là không có quy định các quan chức cung cấp thông tin sai sẽ bị xử phạt thế nào.
Các cuộc thử nghiệm đầu tiên đã được thực hiện từ đầu năm nay ở thành phố Cixi thuộc tỉnh Zhejiang và quận Aletai ở khu tự trị của người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương. Cuộc thử nghiệm này đã được dân chúng rất quan tâm. Thành phố Cixi đã dán các công bố tài sản của quan chức ở các bảng công cộng tại cơ quan chính quyền thành phố, tòa án địa phương và các cơ quan chính phủ khác. Aletai lại chọn cách đưa các bảng công bố tài sản này lên mạng, khiến cho số người xem các trang web chính thức của cơ quan chống tham nhũng địa phương tăng vọt từ chưa đến 100 người/ngày lên hơn 100.000 người/ngày.
Trong sạch đến khó tin!
Tuy nhiên, kết quả của cuộc thử nghiệm còn trong dấu hỏi bởi không ai đảm bảo rằng những thông tin được công bố ra là chính xác. Ví dụ, tất cả 1.056 quan chức ở quận Aletai báo cáo rằng họ không hề nhận quà biếu. Trong sạch đến mức khó tin.
Ở Cixi, việc công bố tài sản chỉ bao gồm thu nhập thường xuyên của các quan chức, vợ chồng và con cái họ mà không tính các khoản tiền gửi trong ngân hàng, các quỹ tín dụng, chứng khoán… Việc công khai tài sản ở Aletai còn ít hơn, chỉ phải công bố lương và khoản thưởng của các quan chức.
Việc công chúng tiếp cận được những thông tin này cũng là vấn đề. Tại Cixi, việc công bố tài sản của quan chức chỉ được đăng lên trong vòng 3 ngày, trong khi đó trang web công bố thông tin này của Aletai bị chặn trong cuộc bạo động ngày 5/7 ở Tân Cương.
Nhưng một trong những kết quả khả quan nhất của việc công bố tài sản bắt buộc này là ở quỹ chuyên giữ số tiền hối lộ mà các quan chức đã nộp lại chính quyền. Quỹ này do cơ quan chống khủng bố của Aletai nắm giữ. Trước tháng 5/2008, quỹ này có số dư là 0. Nhưng sau khi cơ cấu công khai tài sản đi vào hoạt động, nó tăng lên 800.000 nhân dân tệ.
Tháng trước Gaoxian, một quận ở tỉnh Sichuan, đã tiến hành chính sách “ánh dương” theo một cách đầy méo mó. Đầu tiên, họ chỉ yêu cầu các quan chức tầm trung công khai tài sản. Tiếp đó, thay vì công khai những thông tin này ra công chúng, tất cả những thông tin này được xếp vào hàng “mật”. Nếu cơ chế công khai tài sản là hòn đá tảng trong việc đấu tranh chống tham nhũng, thì rõ ràng cuộc thử nghiệm ở Gaoxian đã thất bại.
Xét trên một khía cạnh tích cực, những kinh nghiệm này đã cung cấp cho Bắc Kinh những kinh nghiệm quý trong việc định ra một chính sách “ánh dương” có hiệu quả hơn. Tuy nhiên, nếu Bắc Kinh muốn chính sách này phát huy tác dụng, những kẽ hở phải được lấp đầy và phải đưa ra những hình phạt cho các quan chức cung cấp thông tin sai.
