Theo quy định của Bộ Công thương về việc thu mua than trôi, than rơi vãi, Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) chỉ được phép mua lượng than này của người dân khi đã được chính quyền địa phương, nơi người bán cư trú xác nhận nguồn gốc than.
Từ sự lúng túng trong việc xác định nguồn gốc than...
Đối với than trôi thì việc này không gặp vướng mắc, bởi than trôi là loại than người dân đãi ở dưới các dòng chảy có than, khi lên bờ chủ yếu là loại than bùn, than cám, than có kích thước dưới 2mm, số than cục thu được rất ít, nếu có cũng mang những đặc điểm dễ nhận diện như các cạnh của cục than đã được dòng chảy mài tròn, nhẵn bóng. Song đối với nguồn than rơi vãi, than do người dân mót nhặt được tại các chân bãi thải hoặc nhặt trên đường vận chuyển than do than từ các phương tiện vận chuyển rơi vãi xuống đường, thì việc xác định nguồn gốc hơi nan giải. Về đặc điểm nhận dạng, than rơi vãi hoàn toàn giống các loại than thành phẩm tại các khai trường, kho than v.v... của các đơn vị sản xuất than. Bởi vậy nếu yêu cầu chính quyền địa phương phải xác định được nguồn gốc than thực sự là than - mót, nhặt hay không thì quả là... “làm khó nhau!”. Anh Nguyễn Chiến Thắng, Chủ tịch UBND phường Vàng Danh (Uông Bí), địa bàn có nhiều người dân làm nghề mót than, khẳng định: Khi than đã ra đến ngoài này thì quả thật không thể phân biệt được đâu là than mót nhặt, đâu là than ăn cắp. Mặc dù chúng tôi đã lập danh sách những người chuyên làm nghề mót than trên địa bàn để quản lý, thành lập đội tăng cường chống than lậu, rồi huy động cả bảo vệ mỏ, trưởng khu, tổ trưởng tổ dân phố vào cuộc, song thực tế việc xác nhận chính xác nguồn gốc than rơi vãi vẫn gặp rất nhiều bất cập... Việc chính quyền địa phương lúng túng trong xác định nguồn gốc than cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến việc người dân bán lậu cho các cai than tư nhân, là xáo trộn trật tự thu mua than mà nhà nước đang cố gắng lập lại. Bởi vậy, theo anh Thắng cho biết, đầu tháng 7-2008, UBND phường đã phải thống nhất với các đơn vị làm than trên địa bàn cần phải tăng cường công tác bảo vệ ngay tại khai trường, các nơi lưu giữ than phải xây dựng kho, tường rào chặt chẽ. Nếu than đã ra khỏi khai trường mà không có chứng cứ xác thực về việc người dân ăn cắp than thì số than đó vẫn được coi là than hợp pháp và địa phương có trách nhiệm xác nhận để người dân được bán...
TKV đưa ra giá mua than thấp, người dân bằng nhiều cách vẫn bán chui than cho tư thương. (Ảnh chụp tại một bãi than ở Vàng Danh vào cuối tháng 8-2008).
Có thể thấy để thực hiện tốt nhiệm vụ xác định nguồn gốc than cho người dân, chính quyền địa phương đã phải rất nỗ lực tăng cường các biện pháp hỗ trợ thông tin, nhằm có thêm cơ sở xác minh. Một trong số biện pháp đó là thắt chặt công tác bảo vệ, phòng ngừa các tình huống tiêu cực về than, thậm chí ăn cắp than có thể xảy ra. Tiêu biểu như trên địa bàn thị xã Uông Bí hiện có 4 điểm tập trung người dân làm nghề mót nhặt than rơi vãi là Vàng Danh, Bắc Sơn, Thượng Yên Công, Quang Trung; song Công ty Kho vận Đá Bạc, đơn vị thu mua nguồn than này cho TKV chỉ dám đặt điểm thu mua ở Vàng Danh và Thượng Yên Công bởi Quang Trung và Bắc Sơn rất gần các tuyến đường vận chuyển than, dễ nảy sinh tình trạng nhảy tàu, xe cạo vét than, ăn cắp than như đã từng xảy ra. Tại Vàng Danh và Thượng Yên Công cũng chỉ bố trí điểm thu mua ở xa khai trường, kho than. Tại Hòn Gai nhiều địa phương quản lý các phương tiện vận chuyển than từ địa phương ra ngoài rất chặt chẽ. Điển hình phường Hà Tu đã làm hợp đồng với một số xe chuyên làm công tác vận chuyển, số xe của các phương tiện này được báo lại với lực lượng công an, qua đó các xe lạ vào hoạt động đều bị kiểm tra rất gắt gao...
Đến sự ngán ngẩm vì giá thu mua quá thấp
Theo quy định, giá thu mua than trôi nổi là giá bán (chưa có thuế giá trị gia tăng) của TKV cho các hộ sử dụng trong nước, do tập đoàn xây dựng và công bố cho từng chủng loại than theo tiêu chuẩn Việt Nam hoặc tiêu chuẩn cơ sở tương ứng, sau khi đã trừ đi các chi phí hợp lý và các khoản thuế mà Tập đoàn phải nộp theo quy định.
Giữa tháng 6-2008 TKV đưa ra bảng giá thu mua với nhiều mức giá, từ 300.000 đồng - 1,9 triệu đồng/tấn. Thời điểm đó giá thu mua trên thị trường than kích thước nhỏ dưới 2mm, loại than TKV đưa mức giá 300 ngàn đồng/tấn thì trên thị trường người dân bán với giá 400 - 450 nghìn đồng/tấn, than xô cục, loại than tốt nhất TKV chỉ mua với mức giá 1,9 triệu đồng/tấn, trong khi đó tư thương đến tận nhà mua với giá 2,2-2,4 triệu đồng/tấn. Chính bởi giá mua của TKV thấp hơn nhiều so với giá thị trường nên mặc dù đã lập điểm thu gom từ giữa tháng 6 song đến hết tháng 8 vẫn không có điểm thu gom nào gọi TKV đến nhận hàng. Thời điểm này kho than của 3 đơn vị có chức năng thu mua than trôi, than rơi vãi cho TKV là Công ty Kho vận Đá Bạc (thu mua tại khu vực Mạo Khê, Uông Bí), Công ty cổ phần Kinh doanh than miền Bắc (tại khu vực Hòn Gai, Uông Bí), Công ty cổ phần Kinh doanh than Cẩm Phả (khu vực Cẩm Phả) vẫn trống không. Trong khi đó mặc dù chính quyền địa phương, nơi có nguồn than trôi, than rơi vãi đã tăng cường ngăn chặn việc bán than tự do trên thị trường song người làm than bằng nhiều biện pháp vẫn bán chui bán lủi than cho tư thương. Anh Phan Như Quỳnh, Phó Chủ tịch UBND phường Hà Tu, cho biết: Địa phương đã rất cố gắng phối hợp với đơn vị thu mua để vận động các điểm thu gom bán hàng cho TKV; song quả thực với mức giá khá chênh lệch như vậy thì không thể hấp dẫn được người lao động... Khắc phục tình trạng này mới đây ngành Than đã đưa ra bảng giá tăng cao hơn, có loại than đã nâng lên từ 50-70% giá so với khung giá cũ. Cụ thể loại than hạt kích thước âm 20 trước kia có giá 300 ngàn đồng/tấn giờ đã nâng lên 550 ngàn đồng/tấn, loại than kích thước trên dưới 25mm trước có giá 500 ngàn đồng/tấn giờ nâng lên 700 ngàn đồng/tấn. Theo nhiều người bán than mức giá này đã tương đối sát với thị trường. Tuy nhiên, những loại than cục, than xô có chất lượng tốt thì mức giá TKV đưa ra vẫn thấp quá xa so với thị trường...
Với giá như vậy thì công tác thu mua than trôi, than rơi vãi của TKV nhằm thắt chặt trật tự ngành Than sẽ còn gặp rất nhiều khó khăn...
