Nhằm gìn giữ và phát huy nét văn hoá độc đáo, lâu đời của người Dao Thanh Y, trung tuần tháng 6-2009, dự án công trình bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc Dao Thanh Y tại thôn Chín Gian, xã Bằng Cả, huyện Hoành Bồ, đã được khởi công xây dựng.
Dự án có tổng mức đầu tư 11,9 tỷ đồng, do Công ty CP Mỹ thuật và Xây lắp Hà Nội thi công, hoàn thành trong thời gian 1 năm.
Dự án ngoài bảo tồn các di sản văn hoá phi vật thể, như mở lớp truyền dạy kỹ năng thêu hoa văn trên trang phục truyền thống, cách ủ và chế biến rượu bâu, các hình thức sinh hoạt nghệ thuật, trò chơi dân gian v.v... còn đầu tư các hạng mục công trình xây dựng nhằm tái hiện không gian sinh hoạt của một bản người Dao. Cụ thể trên diện tích hơn 5,2 héc ta, gồm có nhà sinh hoạt truyền thống, 2 mô hình nhà ở xưa của người Dao Thanh Y và một số công trình phụ trợ khác như sân khấu, hàng rào, đường bê tông...
Theo thiết kế, công trình nhà sinh hoạt truyền thống được xây dựng theo lối kiến trúc mặt sàn, hệ xương đỡ, tường, cửa, lan can đều bằng gỗ, mái lợp ngói âm dương và hai mô hình nhà ở xưa của người Dao Thanh Y với kết cấu nền đất nện, mặt sàn, vách bao che bằng tre mai, tường móng bằng đá hộc, chân cột bằng đá tảng, mái lợp ngói âm dương. Với thiết kế này các công trình trên sẽ không chỉ mô phỏng nguyên gốc nghệ thuật kiến trúc xây dựng độc đáo của người Dao Thanh Y mà còn đảm bảo tính vững chắc và thẩm mỹ. Đặc biệt công trình nhà sinh hoạt truyền thống sẽ đáp ứng được yêu cầu là công trình sinh hoạt chung cho cả làng với diện tích lớn, các bộ phận chức năng như không gian sinh hoạt cộng đồng, không gian trưng bày, sân khấu, phòng chuẩn bị, hành lang... được liên thông, tạo điều kiện thuận lợi cho người sử dụng.
Thế nhưng, hiện nay sau hơn 3 tháng bàn giao, một số hạng mục công trình đã xuất hiện những hư hỏng. Đơn cử như nhiều phần ngói của cả 3 công trình nhà đều lỏng lẻo, không ăn khớp với nhau, có thể nhấc rời ra từng viên. Theo anh Lý Văn Ba, Phó Chủ tịch UBND xã Bằng Cả, nguyên nhân của tình trạng này là do ngói chỉ được xếp kê sát lên nhau mà không có chất keo dính, là một dạng vữa bùn như người dân địa phương vẫn làm. Thay vào đó, đơn vị thi công chỉ rải một đường vữa chạy dọc các góc của mái nhà. Làm như thế không chỉ mất thẩm mỹ mà còn không cố kết được các viên ngói, đường ngói với nhau... Thực tế trận gió lớn hôm 24-12 vừa qua đã làm tốc mất một số hàng ngói ở phần nóc và mái công trình, nhiều hàng ngói khác bị xô, lệch, rời ra khỏi vị trí.
Ngoài phần ngói thì phần nền nhà cũng có dấu hiệu không bằng phẳng. Theo một người dân trong xã, đây là do nền không được nện kỹ càng. Được biết trong kỹ thuật xây nhà của người Dao Thanh Y, nền nhà là phần quan trọng bậc nhất. Bởi vậy ngoài việc chú ý tỷ lệ đất và nước để tạo nên một hỗn hợp kết dính, những người xây dựng Dao Thanh Y chỉ sử dụng thanh tre già để đập trong nhiều ngày cho đến khi nền đất khô, cứng, tạo nên màu vàng nâu của đất. Nhờ vậy mà nền nhà của người Dao Thanh Y bóng, sạch, mùa hè thì mát, mùa đông không bị nồm...
Tình trạng ngói hở và một số hạng mục khác chưa đạt chất lượng tại công trình bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc Dao Thanh Y tại thôn Chín Gian, xã Bằng Cả cần được khắc phục sớm, nhất là khi mùa mưa bão năm nay được dự báo đầy bất thường. Bởi với một công trình nhà gỗ thì việc dột nước vào nhà sẽ làm thấm nước, gây mục mối các cấu kiện gỗ bên trong, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tuổi thọ của công trình.
