Chúng ta đều biết lịch sử hình thành và phát triển của ngành Than có mối quan hệ chặt chẽ với phong trào công nhân mỏ, cũng như chặng đường lịch sử của Quảng Ninh, kéo dài từ giữa thế kỷ 18 cho đến hết thế kỷ 19. Việc bảo tồn các giá trị lịch sử ở Vùng mỏ có ý nghĩa rất lớn, không chỉ về mặt lịch sử văn hoá, giáo dục truyền thống mà còn có thể khai thác, phát huy để trở thành sản phẩm du lịch, điểm tham quan hấp dẫn...
Ý thức được điều đó nên trong những năm qua, ngành Than cũng đã rất quan tâm, đầu tư nhiều tỷ đồng cho công tác này. Nhiều di tích đã được xếp hạng là di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh, như: Trận địa pháo cao xạ Xí nghiệp Tuyển than Cửa Ông, đơn vị Anh hùng đã lập nên những chiến công xuất sắc trong kháng chiến chống Mỹ; Ngã tư đường lên mỏ Đèo Nai, nơi mở đầu cuộc tổng đình công của thợ mỏ tháng 11-1936 (Cẩm Phả); chùa Non Đông, nơi cán bộ cách mạng của ta đã ở và hoạt động trong thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám 1945 (Đông Triều)... Ngoài bảo tồn, tôn tạo các di tích như trên, không ít các doanh nghiệp trong ngành Than cũng đã quan tâm sưu tầm hiện vật, xây dựng các nhà truyền thống giới thiệu về lịch sử hình thành và phát triển của đơn vị mình. Trong đó có không ít hiện vật gốc rất có giá trị, như Công ty Than Vàng Danh đang lưu giữ được 2 đồng tiền “mìn” bằng tôn kẽm chủ mỏ Pháp đã “sáng chế” ra, bắt công nhân phải tiêu nhằm khống chế, trói buộc phu mỏ những năm trước Cách mạng; Công ty Than Hà Tu thì lưu giữ được trục xe goòng, quạt trần, xẻng xúc than từ thời Pháp; Công ty Tuyển than Cửa Ông, Công ty Than Hà Lầm thì lưu giữ được những chiếc đèn lò, vũ khí chiến lợi phẩm về một thời chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ.v.v. Mỗi hiện vật, tư liệu là một câu chuyện lịch sử liên quan tới số phận của một con người, một tập thể, có thể là câu chuyện chiến đấu dũng cảm, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ máy, bảo vệ mỏ hay những sáng kiến cải tiến kỹ thuật nhằm tăng năng suất, chất lượng than của người công nhân mỏ. Bên cạnh đó các di tích lưu niệm nơi Bác Hồ đã đến thăm và nói chuyện với cán bộ, công nhân ngành Than luôn được quan tâm. Một số điểm như nơi Bác nói chuyện với công nhân mỏ Đèo Nai, nơi Bác nói chuyện và đón nhận hòn than từ tay đồng chí Nguyễn Thọ Chân, nguyên Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Ninh tại sân Trường Cấp 3 Hòn Gai đều đã được dựng bia, trở thành nơi giáo dục truyền thống cho các thế hệ trẻ. Mới đây nhất, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã có văn bản đề nghị Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh lập hồ sơ xếp hạng di tích nơi khai thác than đầu tiên ở vùng mỏ. Căn cứ vào bản sắc của vua Minh Mạng, ngày 6-12-1836 thì địa điểm đó được xác định là núi An Lãng xã Yên Thọ, huyện Đông Triều. Tới nay, hồ sơ khoa học trên đã được Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch hoàn thiện, chờ hội đồng của Sở thông qua trước khi trình UBND tỉnh phê duyệt, xếp hạng di tích.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả trên, công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di tích về lịch sử phát triển của ngành Than vẫn còn có những hạn chế. Có những di tích rất có giá trị như nền móng nhà sàng Cái Bầu cùng đường hầm, cầu, cảng, đường ray xe goòng từ thời Pháp còn khá rõ ở Vạn Hoa (Vân Đồn) nhưng đã không được tôn tạo, bỏ hoang phế. Hay như mấy năm trước đây, một di tích quý là hai chiếc cẩu than có từ thời Pháp ở cảng Hòn Gai đã bị phá thành sắt vụn, thay vì giữ làm di tích lịch sử khiến không ít người nuối tiếc. Đầu năm 2007, tưởng như Công ty Than Hà Tu đã phối hợp với các doanh nghiệp để mở “tua” du lịch thăm công trường mỏ, quy trình khai thác than. Tuy nhiên, không rõ kế hoạch vì lý do nào đó đã không thực hiện được...
Bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị các di tích về lịch sử khai thác than ở Vùng mỏ là một nhiệm vụ lớn, với không ít khó khăn. Công việc này không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành Than mà còn là của các cấp ngành, địa phương, cơ quan chức năng và nhân dân trên địa bàn toàn tỉnh.
