Cụm di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê được biết đến là nơi ghi dấu những hoạt động cách mạng của nhà chí sĩ yêu nước Nguyễn Văn Cừ và cũng là địa điểm thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên ở khu mỏ Quảng Ninh.
Đầu những năm 1930, hoà mình vào đội ngũ phu mỏ đang lầm than, chịu sự bóc lột hà khắc của bọn chủ mỏ, đồng chí Nguyễn Văn Cừ được tổ chức cử về tuyên truyền cách mạng, xây dựng phong trào yêu nước. Nguyễn Văn Cừ đã cùng với nhiều đồng chí khác âm thầm rèn khí giới tại khu vực hầm Bát Sa. Lấy chùa Non Đông làm nơi tập hợp anh em, họp bàn kế hoạch chiến đấu. Dưới sự dẫn dắt của đồng chí Nguyễn Văn Cừ, phong trào cách mạng ở mỏ Mạo Khê lên cao, đi từ đấu tranh tự phát, riêng lẻ sang tự giác, có tổ chức. Những người công nhân mỏ ở đây đã cùng nhau đòi tăng lương, giảm giờ làm, cải thiện chế độ lao động. Ngày 23-2-1930, trước những điều kiện đã chín muồi, tại khu Dân Chủ, thị trấn Mạo Khê, thay mặt T.Ư Đảng, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã chính thức chuyển Chi bộ Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội thành Chi bộ Đảng Cộng sản. Đây cũng chính là Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở Vùng mỏ.
Nhận thức được tầm quan trọng của di tích này, ngay từ năm 2002 cụm di tích khu mỏ Mạo Khê đã được UBND tỉnh xét công nhận di tích cấp tỉnh và kêu gọi đầu tư bảo tồn, phát huy giá trị. Ngay sau đó, từ nguồn vốn ngân sách nhà nước, cộng với sự hỗ trợ của ngành Than, một số hạng mục chùa Non Đông đã được hoàn thành, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của đông đảo nhân dân. Tuy nhiên từ đó đến nay, dường như công tác đầu tư tôn tạo di tích này bị tắc lại. Khu hầm Bát Sa hiện đã mất hẳn dấu vết. Chỉ biết nó nằm trong phân xưởng cơ khí của Công ty Than Mạo Khê hiện nay, song cũng không ai xác định được vị trí chính xác. Địa điểm thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của khu mỏ hiện một phần thuộc khu đất vườn của gia đình ông Nho, phần còn lại thuộc công viên mỏ Mạo Khê. Nơi đây trước kia vốn có một tấm bia nhỏ ghi tóm tắt lại sự kiện, tuy nhiên do lâu ngày, lại không được quan tâm sơn sửa nên chữ viết không đọc được và giờ thì đã bị gãy.
Hiện nay du khách thập phương, các cháu học sinh vẫn đến tham quan, học tập về di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê. Điều đáng nói là chủ yếu tập trung vào điểm chùa Non Đông. Theo thống kê của Ban Quản lý di tích này, hàng năm nơi đây đón hàng vạn lượt người, tiền công đức mỗi năm thu 200 - 300 triệu đồng. Còn 2 điểm di tích còn lại là hầm Bát Sa và địa điểm thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở khu mỏ Quảng Ninh, linh hồn của di tích, thì lại gần như bị lãng quên.
Được biết trong thời gian qua, thị trấn Mạo Khê và Công ty Than Mạo Khê cũng đã có một số ý tưởng phát huy giá trị di tích. Thậm chí đã khởi động được một số nguồn vốn xã hội hoá sẵn sàng huy động để triển khai. Anh Phạm Thanh Trường, Phó Chủ tịch UBND thị trấn Mạo Khê, cũng là Trưởng Ban Quản lý di tích này, cho biết: Chúng tôi đã lên phương án hoàn thiện tổng thể các hạng mục của di tích. Đối với chùa Non Đông tiếp tục xây dựng nhà tăng, nhà tổ, sân sắp lễ, khuôn viên, cổng tam quan... Tại khu Dân Chủ sẽ xây dựng nhà bia hoặc nhà trưng bày hiện vật liên quan đến phong trào đấu tranh của phu mỏ Mạo Khê và nhà cách mạng Nguyễn Văn Cừ. Riêng về hầm Bát Sa, do hiện nay không còn dấu vết, hơn nữa toàn bộ khu vực này đang được sử dụng làm phân xưởng sản xuất nên có lẽ chỉ cố gắng thu thập, sưu tầm thêm hiện vật.
Ý tưởng lại vậy song thực tế hiện nay di tích này vẫn đang gặp một số vướng mắc trong công tác quy hoạch. Cụ thể đề án đầu tư tôn tạo chùa Non Đông đã được cơ quan chức năng phê duyệt, một vài hạng mục đã hoàn thiện và đưa vào sử dụng. Tuy nhiên, đến thời điểm này thủ tục khoanh vùng, cấp đất vẫn chưa được hoàn tất. Đơn vị đầu tư không biết sẽ được phép xây dựng tiếp những hạng mục nào và trên diện tích bao nhiêu. Việc xây dựng công trình kiến trúc tại khu Dân Chủ trước đây vốn bị mắc về vấn đề đền bù giải toả mặt bằng. Bởi một phần diện tích di tích thuộc đất vườn của nhà dân. Tuy nhiên, đến nay vướng mắc này có thể coi là đã được giải quyết. Theo UBND thị trấn Mạo Khê, thị trấn hoàn toàn có thể dành quỹ đất tương xứng cho di tích. Có chăng khó khăn chỉ là vốn đầu tư từ phía Công ty Than Mạo Khê, theo đúng như cam kết ban đầu. Đây chính là những lý do khiến điểm di tích chùa Non Đông còn dang dở với nhiều hạng mục thiết yếu bị thiếu, 2 điểm di tích còn lại bị lãng quên, làm giảm giá trị, ý nghĩa của tổng thể cụm di tích.
Cần phải khẳng định cụm di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê có ý nghĩa lịch sử và giá trị rất to lớn. Nó đánh dấu bước trưởng thành quan trọng trong phong trào cách mạng thời kỳ chống Pháp của quân dân Vùng mỏ nói chung, giai cấp công nhân mỏ nói riêng. Bởi vậy hơn lúc nào hết cần có sự đầu tư đúng mức cho di tích, nhất là trong điều kiện di tích đang bị mai một như hiện nay.