“Người đọc là những lữ khách. Họ lang bạt trên đất đai của người khác, săn vụng, câu trộm trên các công trình do người khác soạn thảo. Những kẻ du mục này giành giật không phải là những hình phạt, mà là những ân huệ của thần thoại Hy Lạp và tận hưởng những ân huệ ấy”.
LBT. Khi vô tuyến truyền hình xuất hiện cách đây 40 năm, đã có những lời tiên đoán rằng, rồi đây, rạp hát, rạp chiếu bóng và các thể loại nghệ thật đi kèm như kịch, opera … sẽ trở thành những di tích lịch sử, studio (trường quay) sẽ thay thế tất cả. Nay khi Internet cung cấp khả năng truy cập, trong vòng vài giây, gần như bất kỳ thông tin nào, chúng ta lại tự hỏi: Phải chăng đến một ngày nào đó, công nghệ số hoá tư liệu, hay các ứng dụng khác nữa của công nghệ thông tin, sẽ “phù phép”, làm biến đi các thư viện, hiệu sách, thậm chí cả nhà xuất bản?
Đọc ai – ai đọc?
“Người đọc là những lữ khách. Họ lang bạt trên đất đai của người khác, săn vụng, câu trộm trên các công trình do người khác soạn thảo. Những kẻ du mục này giành giật không phải là những hình phạt, mà là những ân huệ của thần thoại Hy Lạp và tận hưởng những ân huệ ấy”.
Sách đang có nguy cơ bị Net "nuốt chửng"?
Định nghĩa này được De Certeau nêu trong bộ sách Sáng tác thường nhật, tập I – Nghệ thuật đọc, tr. 251. (De Certeau M. L’Invention du quotidien. I. Arts de faire (1980). Nouv. éd. établie et prés. par L. Giard. Paris: Gallimard, 1990. p. 251). Đây là định nghĩa của phương Tây, về người đọc Tây. Cho dù có vẻ như có ý “kẻ” mọi người đều đạo văn, định nghĩa này thật xa xôi quá, cứ như “một chút tên tôi đối với nàng”.
Ở ta, vào thời hoa lửa, hễ anh chị của chúng ta thích nhau, họ sẽ hỏi nhau: “Anh (em) đọc sách của tác giả nào?”. Chung thuỷ với nhau, họ chung thuỷ luôn thể với các tác gia mình yêu thích. Đến thời thanh niên của chúng tôi, lớp sau 1975, khi các bạn nữ bị “mác kê” là bắt đầu hát bài “Tình tính tình em đi rình trung uý”, hiệu sách Ngoại văn ở góc đường Ngô Quyền vẫn đông lắm, và tôi vẫn hay liếc trộm xem các độc giả nữ đọc tác giả Xô viết nào, để quyết định có bắt quen hay không.
Còn nay, khi sách là hàng hoá, phân phối sách là dịch vụ, người đọc ra sao nhỉ?
Có vẻ như tồn tại có ít nhất hai dạng người đọc. Thứ nhất là người đọc hiếu tri, thuộc mọi tầng lớp. Vì không thể tìm được câu trả lời cho các câu hỏi của mình, cả trong những pho triết học Toàn tập (được truyền bá từ nước ngoài vào từ lâu lắm, để đề cao sứ mạng của lực lượng lao động bằng cơ bắp), lẫn trên báo chí Việt Nam hiện tại đầy những thông tin “mới – nóng”, được thổi phồng như giống như bánh rán nhân không khí (!), người đọc này sẽ lại “đấm nát tay” trước cửa … làng văn.
Nhưng ngặt vì đôi chục năm lại gần đây, đã chẳng có mấy sách văn học nghiêm túc chào đời, họ đành, hoặc vùi đầu vào các kinh điển văn học, chẳng hạn như Truyện Kiều, nơi luôn chứa đựng đáp án cho muôn đời, hoặc cày xới văn học dịch, hoặc cố học ngoại ngữ để đọc văn học nước ngoài.
Nhiều người trong họ sẽ lên mạng, để từ người đọc trở thành người dùng (user). Nhưng trên mạng, sẽ không thể vừa đọc, vừa nghiền ngẫm những đoạn văn dài– mắt không chịu nổi. Không được đọc, chỉ được dùng, họ không thể đánh giá thấp vai trò của sách, và luôn tìm kiếm nó.
Loại thứ hai là những người đọc để giết thời gian; với họ, khái niệm văn học làm chức năng giải trí được hiểu theo nghĩa sơ đẳng nhất. Họ không có định hướng rõ ràng khi đọc. Với “khẩu vị” văn học thuộc loại xô bồ, họ lại còn chóng mệt nếu cần động não. Hiện thời, nhiều người trong họ cũng đã lên mạng để tìm cái họ cần trên màn hình nhấp nháy vô số chào mời theo kiểu “quăng câu, rắc thính” …
Hiện thời, hai loại người đọc này đều giống như những người ngồi quanh bàn ăn của bếp tập thể, bụng đói mà miệng chẳng ngon, vì phải ăn toàn thức “chém to, kho mặn”, chuyện đổi món lại gần như không thể đặt ra. Thực ra cũng đã có thay đổi, nhưng bếp của làng văn hiện chủ yếu vẫn phục vụ “cơm bụi” thôi. Các món cao lâu ư? Hãy đợi đấy.
“Quái vật” trên mạng có phải là “hoàng tử bị phù phép”?
Người Nga vốn hay tin vào những điều thần bí. Có tác giả Nga viết rằng sách là của thánh hiền, còn vô tuyến, máy tính và các ứng dụng của chúng, là phát minh của Quỷ, giống như tiền.
Trong khi không gian hậu Xô - Viết vẫn tưng bừng tranh luận xem nên sống chung, hay nên “đội mũ lừa” cho Internet, ở phương Tây đã bùng phát dịch vụ BoD (books-on-demand) trên cơ sở Internet và thanh toán điện tử.
Về cơ bản, đây chỉ là ứng dụng thương mại điện tử vào việc bán sách, đặt mua sách qua mạng; người mua sẽ được nhận hoặc là sách, hoặc văn bản số hoá. Nhưng tới gần đây, BoD đã “quái” đến mức gần như có thể cấp cho bạn bản copy của bất cứ cuốn sách nào, in ấn từ bao giờ, thậm chí thoả mãn cả đơn hàng của chỉ một khách hàng. BoD ngày càng trở nên phổ cập ở phương Tây. Nó sở hữu các tài nguyên trên mạng mà các nhà xuất bản có thể dùng như kho sách ảo, hay nơi chế bản.
Nổi tiếng nhất trong các site BoD là Lulu.com. Nơi đây, bạn không chỉ có thể mua, mà còn có thể bán và thậm chí xuất bản mọi dạng văn bản và sản phẩm nghe – nhìn như sách vở, tranh ảnh, băng đĩa nhạc, video, album, phần mềm …
Trang điện tử của Dịch vụ BoD còn bao gồm các thông tin về các tác gia được ưa chuộng và các sách mới ra của họ, diễn đàn của các tác giả này trên mạng; các sách đang bán chạy; các giao diện để trao đổi ý kiến về sách và tác giả; các vấn đề marketing của thị trường ấn phẩm và sản phẩm nghe nhìn, chẳng hạn, làm thế nào để làm cho một cuốn sách sắp ra “bắt mắt” người đọc vô danh …
Chủ của các site BoD ăn phần trăm trên mỗi sản phẩm bán được bán ra, số tiền còn lại tự động chảy vào tài khoản người giữ bản quyền sản phẩm đọc – nghe – nhìn, qua các dịch vụ thanh toán điện tử của thế giới, như Paypal.
Vậy là nếu dịch vụ BoD, một ngày nào đó, bước chân vào Việt Nam, nó sẽ thách thức toàn bộ những “người làm sách”, cả những đầu nậu đang xăng xái phát hành “ké” các sách liên kết, lẫn những nhà xuất bản của Việt Nam vẫn đang ngủ gật lơ mơ trong thế độc quyền.
Phải thấy rằng công nghệ thông tin đang làm phát hành sách chạy hơn. Chẳng hạn như cuốn Đường mòn Hồ Chí Minh con đường dẫn tới tự do (History of the Ho Chi Minh Trail: The Road to Freedom), của Virginia L. Morris xuất bản năm 2006, tới nay đã được tái bản vài lần. Đây là cuốn sách chỉ bán hoàn toàn qua mạng, nhưng đã phát hành hàng vạn cuốn. Thị trường sách cũ ở phương tây cũng cực kỳ sôi động, ham hố chẳng kém gì chơi đồ cổ.
Cuốn sách mỏng Chiến lược của Tướng Giáp từ năm 1964 (The strategy of General Giap since 1964), do Trung tâm Chiến lược và phòng thủ Australia ấn hành từ năm 1969, vẫn được chào bán trên mạng với giá từ mười đến… vài trăm USD, tuỳ vào tình trạng bảo quản và cách đánh giá của người bán.
Nhưng một trong những cây đa – cây đề của phát hành sách quốc doanh VN vẫn phán rằng, cho dù tiêu chí của BoD là làm giảm chi phí xuất bản sách (cuốn Đường mòn Hồ Chí Minh con đường dẫn tới tự do nói trên chỉ sau khoảng một năm phát hành đã giảm giá bán xuống còn một nửa), khi vào Việt Nam, dịch vụ trên mạng này sẽ cùng lắm chỉ giành được nhóm độc giả metropolitan (người có thu nhập cao ở thành phố lớn) mà thôi.
Nói đoạn, cây đại thụ này đóng cửa buồng làm việc, dường như như để đắp chăn ngủ tiếp … trên các cuốn cẩm nang về chủ nghĩa, hiện vẫn được tái bản đều đều.
