Gia tài văn học của Võ Huy Tâm, nhà văn công nhân thuộc lớp đầu tiên, khá lớn; nhưng chỉ với tiểu thuyết Vùng mỏ và truyện ngắn Chiếc cán búa đã có thể khẳng định tài năng của ông.
Hai tác phẩm này ra đời vào quãng đầu những năm 50 thế kỷ trước. Trong trường đời - trường học khắc nghiệt Vùng mỏ của ông đầy ắp chất sống thực về đời sống người thợ mỏ lúc bấy giờ. Rất chân thực và rất giản dị đó là những trang viết trong truyện ngắn Chiếc cán búa. Đọc lại truyện ngắn này ta vẫn hình dung rõ mồn một bối cảnh bức bối, ngột ngạt của vùng than một thời gông xiềng, vẫn thấy ngạt thở bởi không khí mất tự do và bị đè nén, áp bức, bóc lột, vẫn run lên căm giận bọn chủ mỏ và tay sai... Nói về lao động nghệ thuật của Võ Huy Tâm, nhà văn Lý Biên Cương cho rằng Võ Huy Tâm đã nhập với những người thợ thuyền, những đối tượng sáng tác của ông làm một. Ông đã vắt kiệt sức mình trước trang chữ, đã dồn nén tâm huyết mình trước người thợ cùng no đói sống chết với ông, đã biết nâng chuyện một vùng đất thành chuyện của lịch sử và ông đã nghiễm nhiên thành một đối chất, một nhân chứng lịch sử.
Còn về văn Tô Ngọc Hiến, một tác giả nhận xét: Ngồn ngộn máu thịt một giọng riêng, một tư duy riêng, văn chứa đầy hơi thở của sự sống, như xẻ da thịt để viết... Chúng ta biết, Tô Ngọc Hiến trưởng thành từ người thợ, học vấn hạn chế, cộng với chuyện cơm áo gia đình thúc bách, vậy ông viết lúc nào, rèn chữ nghĩa lúc nào? Bạn bè ông bảo: Chỉ thấy cứ hễ rỗi lúc nào là ông lại viết, ông đánh vật với con chữ, ông vất vả lo thể hiện truyện thế nào cho hay, để người thợ phải có ngôn ngữ đúng chất thợ... Cái sự chăm chỉ viết ấy được một bạn văn của ông ví: Anh lo cho từng câu, từng trang viết, kỹ càng và khó tính như người thợ kim hoàn trước một khối vàng lớn phải tách ra từng mảng nhỏ, rồi phải tỉ mỉ chạm đục thành những mỹ phẩm riêng biệt... Người đọc quen biết thì lại nhận ra, những tác phẩm của nhà văn Lý Biên Cương dường như hay thấp thoáng hơi thở và dấu ấn những trải nghiệm cuộc đời thực của tác giả. Đó là bao thăng trầm trong cuộc đời riêng cũng như nỗi buồn, vui những vùng đất, số phận con người mà ông từng chứng kiến trong mấy chục năm làm báo, làm văn của mình. Chỉ có điều, ông đã đưa vào văn của mình một cách tinh diệu, bằng lối kể chuyện sinh động, có duyên với ngôn ngữ đẹp, hấp dẫn.
Nói một cách đơn giản nhất về Nhà thơ và hoa cỏ, Bản Xô nát hoang dã - hai tập thơ đoạt Giải thưởng Nhà nước của nhà thơ Trần Nhuận Minh thì đây là cả một đời thơ của ông. Nhà thơ và hoa cỏ là một thành công mà như tác giả nói, ông đã phải tập mãi, luyện mãi mới ra khỏi sự minh hoạ đơn thuần để có được một cách viết khác, còn Bản Xô nát hoang dã dẫu chỉ sáng tác vẻn vẹn trong vòng một tháng nhưng là kết quả cả một quá trình đổi mới mình, thay đổi tư duy sáng tác sau khi Nhà thơ và hoa cỏ ra đời...
Với nhà văn Dương Hướng còn lâu hơn, từ sau thành công của Bến không chồng đến khi cho ra đời tiểu thuyết Dưới chín tầng trời đang gây xôn xao dư luận thì quãng nghỉ này với ông tới 15 năm, trong đó có 3 năm nghỉ việc chỉ chuyên tâm cho sáng tác.
Ở các lĩnh vực khác, sự khổ công cho sáng tác cũng có đặc thù riêng. Để có được bức Lán trại biên giới xao động với ánh vàng thâm trầm tả cái bâng khuâng nơi biên giới với những người tự vệ, Nguyễn Hoàng đã phải lặn lội hàng tháng trời đi cùng những người công nhân tự vệ ngành Than. Với Ngô Phương Cúc thì hội hoạ đã cứu rỗi ông, ông đã lao vào hội hoạ để tìm niềm vui và đam mê. Không có sự đam mê đến kiệt cùng và dường như duy nhất ấy, hẳn ông đã không thành công với hàng loạt tranh lung linh những chấm màu gây xôn xao dư luận một thời như thế(?). Với hoạ sỹ Lê Vân Hải, để có được những cánh buồm riêng của tranh mình, với sức gợi, sức ám ảnh, mê hoặc đến thế, ông đã phải khổ công vẽ hàng trăm cánh buồm khác nhau từ ngày còn ở vùng quê biển đảo Hà Nam. Lặng thầm vượt lên, giới mỹ thuật Quảng Ninh không thể quên Tâm Nhâm. Khởi đầu cũng giống như vô số những người thợ làm mỹ nghệ than đá khác mong tìm kế sinh nhai, nhưng anh đã vượt thoát để trở thành nhà điêu khắc chung thuỷ với chất liệu than đá, đưa sản phẩm của mình từ hàng mỹ nghệ trở thành những tác phẩm nghệ thuật thật sự, được nhìn nhận và đánh giá cao.
Người ta biết nhiều đến Đoàn Đức qua bức Bạn của mẹ, một thành công với kiểu bố cục ảnh tam giác chắc khoẻ độc đáo, tạo thành một trào lưu hình thành tác phẩm ảnh theo bố cục này. Nhưng người ta cũng biết nhiều đến sự lập dị của ông. Làm gì có ai khác người đến độ vừa cưới vợ được 3 ngày đã bỏ đi sáng tác dài ngày hàng tháng trời(?). Đam mê, tâm huyết cho sáng tác ảnh đến như thế là một cái gì rất Đoàn Đức. Trong nghề, ông là người cầu toàn, khắt khe đến nghiệt ngã, thiếu tiền làm triển lãm riêng nhưng có doanh nghiệp tài trợ, ông lại chối, chỉ với một lý do: Không, tiền thì tôi thiếu thật nhưng phải làm vội làm vàng thì tôi không làm! Sinh ư nghệ, tử ư nghệ là thế. Vừa rồi, chuẩn bị ảnh cho triển lãm riêng, ông đã cố sức đến nỗi tai biến mạch máu não gục xuống ngay trong phòng làm ảnh! Kể về Đỗ Kha với ảnh nghệ thuật Vịnh Hạ Long cũng là cả một sự đánh cược của đời mình. Say mê Vịnh Hạ Long một cách bền bỉ suốt bao năm tháng cuộc đời, đến khi quyết định đầu tư cho ảnh thì lại thiếu tiền - cái bệnh kinh niên chi phối thật ngặt nghèo người nghệ sỹ(?). Nhưng cũng không ai mê ảnh và liều vì ảnh như ông. Cả đời làm việc đến khi cầm được quyển sổ hưu trên tay, ông vẫn không ngần ngại mang đầu tư hết. Vợ tích cóp nuôi lợn bán đi định xây nhà cũng bị ông lén đem tiêu hết cho dự định làm ảnh điện của mình. May mắn hơn người bạn nghề của mình, Đỗ Kha đã thành công với thương hiệu ảnh điện Vịnh Hạ Long nổi tiếng không chỉ riêng ở Quảng Ninh...
Còn nhiều những văn nghệ sỹ mà ta chưa điểm tên ở đây nhưng chắc chắn rằng, mỗi thành công trong sáng tác của họ đều là kết quả sự nỗ lực lớn, vượt qua những trở ngại đời thường để sống chết với nghệ thuật. Điều đó cũng thể hiện bản lĩnh riêng đáng trân trọng của người nghệ sỹ...
