Cách đây khoảng hơn 10 năm, một lần bất ưng ghé vào quán nước bên đường ở Cửa Ông, tôi gặp 2 cô gái châu Âu trẻ đẹp đi du lịch theo kiểu ''tây ba lô”, hỏi đường đến ''Quan Lạn'' bằng giọng lơ lớ.
Sau khi trả lời bằng điệu bộ, tôi gọi xe ôm chở họ xuống bến phà Tài Xá. Không bao giờ chúng tôi đánh giá thấp những nam thanh nữ tú người nước ngoài đi du lịch kiểu dân dã này, vì hiểu rằng một tỷ lệ rất lớn trong số họ là sinh viên của các trường đại học, tiền lận lưng còn ít, song vẫn cố gắng ''tiếu ngạo giang hồ'' để bồi bổ kiến thức. Nhưng có điều, câu hỏi của 2 cô gái cứ ám ảnh tôi như ngầm chê trách - là người trong tỉnh mà vẫn chưa một lần biết đến đình, miếu, nghè Quan Lạn. Từ đó, tôi để tâm tìm hiểu các giá trị văn hoá, lịch sử... của mảnh đất hải đảo “sơn cao thuỷ thâm'' này.
Cảnh đẹp khu du lịch Bãi Dài.
Anh Lưu Văn Tốt, chủ động Đông Trong, người đầu tiên “liều mạng” bỏ tiền tấn đến làm du lịch trên đất Cái Rồng từ hơn 20 năm trước cho biết Hoàng đế Anh Tông, vị vua thứ 6 của Nhà Lý đã đích thân vi hành, đến xem sự thiếu đủ đói khổ của dân rồi ra đảo ''ghi chép phong vật''. Và chính tay vua chỉnh lý bản đồ, thành lập trang Vân Đồn, mở ra thương cảng đầu tiên cho Đại Việt có quy mô lớn vào năm 1149. Thảo nào, đến Đền Đô (Bắc Ninh) tôi thấy cây đa của huyện Vân Đồn trồng ở vị trí khá trang trọng. Và cũng tại động Đông Trong giữa biển, chỉ cách cảng Cái Rồng ''mấy bước chân'' còn phát hiện di chỉ của thời đồ đá mới khoảng 4.000 năm trước, kèm theo nhiều hiện vật tuỳ táng là đồ sinh hoạt, trang sức. Trên đất Cái Rồng, đền thờ vua Lý Anh Tông và động Đông Trong đã được công nhận là di tích lịch sử năm 2007.
Vân Đồn còn là cái nôi của người Việt cổ. Đến với các di chỉ Hà Giắt, Soi Nhụ... mới biết ở đây đã tồn tại người tiền sử từ khoảng 5.000 năm vào trung kỳ đồ đá mới, có trước nền văn hoá Hạ Long. Trên thôn Đá Bạc, xã Minh Châu còn phát hiện mộ thời Đông Hán, cánh đây hơn 2.000 năm. Mới hiểu vùng đất này, từ xa xưa đã có trầm tích lịch sử dày dặn. Thương cảng Vân Đồn ngày xưa khá dài, từ Cống Đông, Cảng Hẹp, Cống Yên, Ngọc Vừng đến Minh Châu, Quan Lạn... qua các dấu tích nền nhà cổ còn bắt gặp những hũ đựng tiền đồng cổ của Trung Quốc thời Đường, Thanh và các tiền đồng Việt Nam liên tục từ nhà Lý đến Nguyễn kéo dài gần 1.000 năm. Thương cảng thu hút thuyền buôn của nhiều nước có những tên lạ hoắc, khêu gợi trí tò mò của du khách như Tam Phật Tề, Trảo Oa, Lộ Lạc, Trà Bồ, Lộ Hạc... Quả thật, lịch sử đã ban tặng cho Vân Đồn cả một kho tàng vô giá. Đình Quan Lạn được dựng gần bến Cái Làng, trung tâm của thương cảng xưa, gần với giếng nàng tiên quanh năm đầy nước và đầy huyền thoại. Nơi đây thờ Dương Không Lộ và ''Tứ vị thánh nương'' chuyên che chở cho ngư dân đi biển. Trong đền thờ, tượng Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư ngồi uy nghi. Vào mùa xuân năm 1288 ông đã cùng đội quân của Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản từ Thanh Hoá ra, tiêu diệt đoàn thuyền chở 70 vạn thạch lương của Trương Văn Hổ trên một trận tuyến kéo dài hàng chục cây số từ Sông Mang Quan Lạn đến Bãi Cháy (Hạ Long), đánh sập mộng xâm lăng của giặc Nguyên, lập nên chiến công hiển hách, mà đến nay còn kết tinh lại thành lễ hội truyền thống vào giữa tháng 6 âm lịch, tạo nên điểm hẹn cho mùa du lịch hàng năm trên biển Vân Đồn.
Khó tìm đâu thấy một ''tập đoàn'' những bãi tắm đẹp tuyệt vời như trên đất Vân Đồn, mà mỗi nơi có một sắc thái riêng. Bãi biển Trường Chinh dài 2km trên đảo Ngọc Vừng, khi thuỷ triều lên, cách xa hàng cây số vẫn nghe thấy tiếng ''đùng, đùng'' như Đại thi hào Nguyễn Du tả về sông Tiền Đường. Bãi biển Quan Lạn, Minh Châu phẳng lặng mênh mông như một chiếc chiếu trời khổng lồ trải hơi bị nghiêng lệch... Những hòn đảo đá nhấp nhô trên biển Bái Tử Long quả là một ''Kỳ quan đất dựng giữa trời cao''. Nơi đây có hòn Thiên Nga (Cái Ghẹo), đảo Phất Cờ... làm du khách phải sững sờ vì nét đẹp thiên tạo. Anh Phạm Tuấn Hùng, Giám đốc Vườn Quốc gia Bái Tử Long cho biết, vẻ đẹp nguyên sơ trải rộng trên diện tích 15.000 ha cả các hệ đảo đất, đảo đá và mặt biển tạo nên một vùng sinh thái nghỉ dưỡng lý tưởng thu hút khách du lịch. Những kế hoạch lớn phát triển ngành công nghiệp không khói trong khu vực vườn Quốc gia đang được xúc tiến, như xây dựng khu nghỉ dưỡng rộng 5 ha ở xã Minh Châu. Trong Quy hoạch phát triển khu kinh tế Vân Đồn mà Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt sẽ làm hệ thống cáp treo dài 5,5km gồm 2 ga chính và một ga phụ từ đảo Cái Bầu đến đảo Trà Ngọ (Cái Lim). Trên đảo này, Vườn Quốc gia đã làm xong bến cập tàu trị giá 1 tỷ đồng từ nguồn vốn của tỉnh để đi tắt đón đầu các cơ hội phát triển du lịch tại đây. Vườn Quốc gia được bảo vệ tốt, đây là vùng nước chưa bị tác động nhiều nên môi trường lý tưởng, với các rạn san hô tuyệt đẹp, trong tương lai sẽ là nguồn thu của du lịch lặn biển. Cá nàng tiên, rùa biển thường xuyên xuất hiện và trên đảo những giống cây quý như lá khôi, kim giao, bá bệnh... cùng quần thể nai còn sót lại duy nhất ở vùng Đông Bắc trên hòn đảo Ba Mùn rộng đến 20km2 cũng tạo thêm những nét hấp dẫn du khách.
Tháng 1-2005 cụm cầu Vân Đồn được đưa vào hoạt động, đánh dấu một bước phát triển mới cho ngành Du lịch của huyện. Chỉ tính riêng ô tô sang Cái Rồng, sau hai năm đã tăng vọt gấp 10 lần so với ngày phải xếp hàng chờ đợi qua bến phà Tài Xá. Tại Cái Rồng đã có 4 hãng tắc xi hoạt động với hàng trăm đầu xe sang trọng. Ngoài ra Vân Đồn còn có hơn 30 phương tiện vận tải đường bộ phục vụ nhu cầu đi lại nội tỉnh. Song đáng ghi nhận là các tàu cao tốc, tàu gỗ phục vụ, du lịch giờ đây hoạt động như mắc cửi trên biển Vân Đồn, ngày càng có chất lượng cao. Trong đó tuyến tàu cao tốc Cái Rồng đi Quan Lạn của Công ty cổ phần Du lịch Quốc tế Phúc Thịnh có lịch trình 4 chuyến/ngày thời gian chạy rút lại chỉ còn 45 phút, giảm 2/3 so với tàu gỗ.
Hệ thống giao thông được đầu tư hàng trăm tỷ đồng để nâng cấp, làm mới đã tác động tích cực đến phát triển dịch vụ du lịch. 4 năm nay, đến với đảo Ngọc Vừng xa xôi, khách du lịch được đi lại bằng ô tô trên những cung đường được đầu tư khá kỹ lưỡng cho hòn đảo du lịch trọng điểm này. Đến nay toàn huyện đã có 50 cơ sở lưu trú với trên 700 phòng nghỉ, trong đó có 423 phòng được xếp hạng; 8 nhà hàng, mỗi nhà có sức chứa từ 100 khách trở lên. Trong tương lai, rất nhiều hotel sang trọng sẽ mọc lên như Công ty Rockingham Asset Manager sẽ xây dựng khách sạn 5 sao và sân gôn rộng 300 ha, quy mô 24 lỗ tại Bãi Dài... Trong tương lai gần, việc thực hiện quy hoạch Khu kinh tế Vân Đồn sẽ tạo cho du lịch nơi đây những bước nhảy vọt. Xây bến tàu và phà cao tốc nối kết với các đảo của huyện; trên đảo Cảnh Cước hình thành một số khu du lịch nghỉ dưỡng để khai thác cảnh quan thiên nhiên. Xây dựng tuyến đường cao tốc qua đảo Cái Bầu; làm đường nối cầu Vân Tiên đến cầu Vân Đồn rộng 30m với 6 làn xe; nâng cấp tỉnh bộ 334 đến cảng Vạn Hoa dài trên 40km, rộng từ 30 đến 40m; làm đường cao tốc có mặt cắt rộng 60m nối với đường cao tốc Nội Bài - Móng Cái. Đại lộ trung tâm trục cảnh quan đô thị của khu kinh tế rộng 54m; làm sân bay có công suất 2 triệu khách/năm. Xây dựng khu vui chơi phức hợp ở Vạn Yên, riêng Casino ở đây trị giá đầu tư 5 tỷ USD.
Anh Nguyễn Trọng Minh, Chủ tịch UBND huyện cho biết, du lịch Vân Đồn đang thực sự cất cánh vì sự đầu tư nhanh và đi vào trọng điểm. ''Làm du lịch, điện phải đi trước một bước'' - Chủ tịch huyện Vân Đồn khẳng định. Ngày 13-4-2010, huyện và Tổng Công ty điện lực Miền Bắc đã tổ chức khảo sát để triển khai xây dựng 2 mạch đường dây 110KV đến xã Hạ Long với tổng chiều dài 18km, vốn đầu tư 120 tỷ đồng. Dự án này sẽ hoàn thành trong năm 2011. Năm 1986, dân Cái Rồng lần đầu tiên có điện lưới, lần này sẽ là cơ sở vô cùng quan trọng để đưa điện lưới phủ kín đến các vùng sâu, vùng xa trên đảo Cái Bầu và dẫn ra 5 xã ngoài quần đảo Vân Hải. Với sự đầu tư đồng bộ, du lịch Vân Đồn đang đứng trước vận hội mới...