Trên địa bàn toàn tỉnh hiện có 114 chợ (5 chợ loại I, 20 chợ loại II, còn lại là chợ loại III và chợ cụm xã thuộc chương trình 135 của Nhà nước). Thời gian qua, hoạt động thương mại tại các chợ đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng nhu cầu trao đổi hàng hoá của người dân.
Tuy nhiên, theo đánh giá của cơ quan chức năng, hiện phần lớn số chợ trên địa bàn tỉnh được xây dựng từ nhiều năm trước, nên một số hạng mục đã xuống cấp, hệ thống chữa cháy không đảm bảo với quy định hiện hành. Quy mô diện tích chợ nhỏ hẹp, trong khi ngành hàng, số lượng các hộ kinh doanh trong chợ tăng; chủng loại, số lượng hàng cũng ngày càng nhiều và đa dạng... dẫn đến tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ cao. Thực tế thời gian qua đã xảy ra một số vụ cháy chợ gây thiệt hại lớn cho nhiều hộ kinh doanh, như vụ cháy chợ Hoành Mô (Bình Liêu), gần đây nhất là cháy chợ Trung tâm Hải Hà truyền thống, gây thiệt hại nhiều tỷ đồng.
Để huy động nguồn lực xã hội hoá trong việc xây chợ mới đảm bảo quy mô và an toàn cho hoạt động kinh doanh trong điều kiện ngân sách của tỉnh khó khăn, UBND tỉnh đã phân cấp cho các địa phương. Cụ thể là: Chuyển đổi mô hình quản lý chợ đối với các chợ hạng 2, hạng 3; phân cấp cho UBND TP Hạ Long phê duyệt phương án chuyển đổi mô hình chợ và quyết định lựa chọn chủ đầu tư xây dựng, cải tạo, nâng cấp chợ trên địa bàn thành phố. Tỉnh cũng phân cấp quản lý nhà nước một số lĩnh vực về kinh tế - xã hội cho UBND TP Móng Cái, Cẩm Phả và Uông Bí. Trong đó, nội dung phân cấp là: Phê duyệt quy hoạch chi tiết xây dựng, quyết định lựa chọn chủ đầu tư, huy động vốn đầu tư các công trình chợ truyền thống trên địa bàn (bao gồm cả các chợ xây mới và các chợ hiện có nâng cấp, cải tạo) đảm bảo các quy định hiện hành; phê duyệt phương án chuyển đổi mô hình quản lý các loại chợ truyền thống trên địa bàn, quyết định lựa chọn chủ đầu tư xây dựng, cải tạo, nâng cấp chợ (kể cả xây mới); nghiên cứu triển khai thí điểm mô hình huy động nguồn lực từ các hộ kinh doanh trong chợ và nhân dân. Đồng thời hỗ trợ một phần ngân sách nhà nước để thực hiện chuyển đổi, cải tạo, nâng cấp xây dựng các chợ truyền thống, đảm bảo hiệu quả, được nhân dân đồng thuận trong quá trình triển khai thực hiện; mức thu lệ phí chợ trên cơ sở khung lệ phí do HĐND tỉnh quyết định.
Đến nay, tỉnh có 20 chợ được được xây dựng và đưa vào hoạt động theo phương thức xã hội hoá (do doanh nghiệp đầu tư, kinh doanh khai thác và quản lý) với tổng số vốn hơn 446 tỷ đồng; giải quyết việc làm cho trên 5.600 hộ kinh doanh cố định; thu phí, lệ phí trên 24 tỷ đồng/năm cho ngân sách địa phương.
Bên cạnh đó, trong quá trình triển khai xây dựng chợ theo Nghị định số 02/2003/ NĐ-CP (ngày 14-1-2003) của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ còn gặp một số khó khăn. Bởi, theo Nghị định này và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP (ngày 23-12-2009) của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 02/2003/ NĐ-CP, thì nguồn vốn đầu tư phát triển của Nhà nước chỉ hỗ trợ đầu tư xây dựng các chợ đầu mối nông sản, thực phẩm và chợ hạng 2, hạng 3 ở địa bàn nông thôn, miền núi, hải đảo; một số BQL chợ không ủng hộ chủ trương về chuyển đổi mô hình quản lý chợ; chính sách khuyến khích đầu tư chưa cụ thể, chưa rõ ràng như tiền thuê đất, vay vốn và hỗ trợ lãi suất vốn vay. Bên cạnh đó, phần lớn các hộ kinh doanh không đồng thuận việc để doanh nghiệp đảm nhận xây dựng chợ và đề nghị mức thu phí chợ phải giữ nguyên như hiện tại… Điều đó, khiến nhiều dự án đầu tư xây dựng chợ đã được UBND tỉnh phê duyệt và chủ đầu tư đã sẵn sàng vào cuộc nhưng không thể triển khai.
Để tháo gỡ khó khăn cho các địa phương trong việc đầu tư xây chợ mới, chuyển đổi mô hình quản lý chợ, đáp ứng nhu cầu phát triển của địa phương, UBND tỉnh đã đề ra một số giải pháp: Các cấp, ngành đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức về quyền, nghĩa vụ của các hộ kinh doanh và các đối tượng liên quan về chủ trương đầu tư, quản lý chợ trên địa bàn tỉnh. Đảm bảo công khai, minh bạch về địa điểm đầu tư, quy mô dự án, mặt bằng bố trí ngành hàng, giá thuê mặt bằng điểm kinh doanh; UBND tỉnh tiếp tục kiến nghị Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định số 02/2003/NĐ-CP và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP theo hướng: Mức thu phí được giữ ổn định trong 3 năm, chỉ tăng từ các năm sau đó và Nhà nước hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng thương mại như giải phóng mặt bằng, đường, điện, nước; rà soát quy hoạch phát triển hệ thống chợ tỉnh đến năm 2010, định hướng đến năm 2020; xây dựng quy trình chuyển đổi mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh. Căn cứ vào tình hình thực tế, UBND tỉnh chỉ đạo các sở, ban ngành có liên quan và UBND các địa phương triển khai thực hiện áp dụng một trong các phương thức đầu tư, xây dựng và chuyển đổi mô hình quản lý chợ theo hình thức BOT, BTO, BT hoặc theo hình thức hợp tác công - tư (PPP, là hình thức hợp tác tối ưu hoá hiệu quả đầu tư và cung cấp dịch vụ công cộng chất lượng cao, sẽ mang lại lợi ích cho cả Nhà nước và người dân, vì tận dụng được nguồn lực tài chính và quản lý từ tư nhân, trong khi vẫn đảm bảo lợi ích cho người dân), hay mô hình HTX đầu tư. Theo mô hình này thì các hộ kinh doanh tại chợ là các xã viên của HTX được hưởng các chính sách liên quan đến xã viên theo Luật Hợp tác xã.
Xây dựng chợ đảm bảo quy hoạch là một trong những tiêu chí trong chương trình xây dựng NTM. Thực hiện tốt các nội dung trên sẽ góp phần đẩy nhanh tiến trình xây dựng NTM trên địa bàn tỉnh.
Nguyễn Huế