Trong cả nước thật hiếm vườn quốc gia có tính đa dạng sinh học phong phú như ở Vườn Quốc gia Bái Tử Long. Vườn này có diện tích trải rộng hơn 15.000 ha cả trên cạn và trên biển.
Những hòn đảo đất, đảo đá được bao bọc giữa trùng điệp nước non, mây trời tạo cho nơi đây phong cảnh hữu tình hiếm thấy và chứa đựng một tiềm năng du lịch sinh thái dồi dào.
Kiểm tra làm đường trên đảo Ba Mùn.
Chúng tôi đến các Trạm kiểm lâm trên đảo Cái Lim, Ba Mùn bằng tàu cao tốc công suất 250CV. Thường với đoạn đường biển này, tàu gỗ phải mất 2 giờ, song chuyến đi của chúng tôi, chỉ gói gọn khoảng nửa tiếng. Nước thuỷ triều xuống thấp chiếc thuyền mủng đưa người lên trạm kiểm lâm Cái Lim thật khó, phải nhảy trên mấy đống đá chênh vênh mới lên đến bờ. Trên đảo này với số tiền 1 tỷ đồng của tỉnh, Vườn Quốc gia đã làm gần xong bến cập tàu cách đó không xa. Trong tương lai, theo Quyết định số 1296 ngày 19-8-2009) của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch phát triển Khu kinh tế Vân Đồn, sẽ làm tuyến cáp treo trên biển dài 5,5km gồm 2 ga chính và một ga phụ, nối từ đảo Cái Bầu tới đảo Cái Lim này, sẽ tận dụng được lợi thế du lịch của bến cập tàu sắp đưa vào sử dụng. Trạm kiểm lâm trên đảo Cái Lim thường có 7 người song lúc nào cũng khuyết 2 vì chế độ ngoài đảo xa được nghỉ và phải vào bờ tập huấn học hành. Trên bàn uống nước có một chiếc điện thoại di động ''cũ như cục gạch'' để ở vị trí khá chướng. Tôi định đẩy ra xa nhưng anh Dự vội giữ lại và giải thích: ở đây sóng biển nhiều hơn sóng điện thoại nên thường xuyên phải dò mới bắt được sóng, chuyển vị trí là điện thoại ''tịt'' liền. Trạm được cấp cả máy điện thoại không dây của ngành điện lực và máy bộ đàm khá hiện đại song không thể liên lạc được. Cuộc sống khó khăn, buổi tối chỉ được thắp bóng đèn 12 vôn có 3 tiếng rồi phải ngủ. Bãi triều ở đây thật giàu hải sản nên có khá nhiều dân đến bắt ốc, bắt vạng. Các kiểm lâm viên Vi Văn Dự, Lê Văn Khải đều đã qua quân ngũ và gắn bó với trạm từ hơn 5 năm. Ở biển quen rồi, săn bắt hải sản đã thành nghề, khi gặp con nước, chỉ khoảng nửa buổi, anh Dự bắt được hơn một xô cù kỳ (khoảng 6kg), anh Tôn câu được hàng kí tôm he. Song cái khó nhất lại là bắt... lâm tặc. Kinh phí trên cấp khá eo hẹp, gần 50 con người với diện tích cần bảo vệ rộng mênh mang mà cả năm chỉ được cấp 3,3 tỷ đồng. Bởi vậy một tháng, Vườn chỉ có thể chi 4 triệu tiền dầu, chung cho chạy tàu và chạy máy phát điện cho cả 4 đơn vị cơ sở là 3 trạm và một hạt kiểm lâm thuộc Vườn quản lý. Vì vậy, với các trạm, định mức dầu chạy tàu được tính theo lộ trình chuẩn. Và khi bị phát hiện, tàu lâm tặc trốn vòng vèo theo ''lộ trình ruột gà” thì tàu kiểm lâm phải làm lại bài toán có nên đuổi theo hay không vì lượng dầu sẽ... vượt định mức!
Quê ở Tiên Yên song “đất lành chim đậu”, từ yêu mến cái nghề mình gắn bó, anh Dự đầu tư làm nhà lồng bè nuôi cá và đó cũng là một cửa hàng ăn hải sản trên khu vực biển đảo Đông Mai, rồi đưa vợ con ra lập nghiệp. Chúng tôi đến thăm nhà anh, đây như một thị tứ trên biển với tàu cảnh sát biển thường neo đậu và hàng chục hộ nhà bè quần tụ san sát. ở đây khách đến tham quan thường xuyên bởi biển trời tuyệt đẹp. Trên khu vực trạm kiểm lâm đảo Ba Mùn đã làm xong 2 dãy nhà cứu hộ động vật hoang dã. Đảo này vốn là khu bảo
tồn thiên nhiên Ba Mùn được tỉnh quyết định thành lập từ năm 1999. Tại đây mới phát hiện quần thể thông lá tre, loại cây này chỉ mọc ở sườn núi có độ dốc nhất với hướng quay ra đón gió đại dương. Chính khu bảo tồn thiên nhiên Ba Mùn là tiền đề để ra đời Vườn quốc gia Bái Tử Long vào năm 2001. Trên đảo được đầu tư 20 tỷ đồng làm hệ thống đường tuần tra chạy dọc sườn giông của đảo, tạo điều kiện cảnh giới cao hơn. Là đảo đất rộng đến 20km2, chỗ nào tàu lâm tặc cũng ghé vào được, đảo có rừng nguyên sinh nhiều gỗ quý với quần thể nai và các động vật phong phú nên là nơi chống lâm tặc quyết liệt nhất. Anh Bùi Văn Khánh, Trạm trưởng kiểm lâm Ba Mùn, cho biết: Trong vụ 2 anh em Hoàng Văn Vân (người Cái Rồng - Vân Đồn) khai thác trộm gỗ, cả đội phải phục tại khu vực đảo Hòn Ri đến một giờ sáng mới bắt được. Tàu này chở 14 đoạn gỗ quý. Nhiều vụ lâm tặc dùng bè mảng chở gỗ, cứ hễ thấy bóng kiểm lâm là bọn chúng phá tan tành...
Tuy nhiên, gần đây do lực lượng kiểm lâm làm quyết liệt nên bọn chặt trộm gỗ cũng tạm chùn tay. Và gần nhất, vào ngày 23-1-2010, anh Khánh cùng các đội viên Lại Hồng Sơn, Phạm Thế Toàn, Phạm Văn Tuyên đi tuần tra. Phải tinh lắm mới phát hiện được vụ thui đốt động vật trên đảo, bởi hôm đó trời biển đều mù sương song trên đỉnh núi cao đến hơn 300m lại phất phơ làn khói xanh lam... Qua đó, các anh đã bắt được các tên Phạm Văn Bình (ở Cái Rồng) Lương Văn Sán (ở Tiên Yên) đang thui cầy, 2 tên đã bị công an Vân Đồn bắt giam 10 ngày.
Anh Phạm Tuấn Hùng, Giám đốc Vườn Quốc gia, cho biết, đến nay Vườn cấp phép cho hơn 50 hộ dân vùng đệm được nuôi trồng thuỷ sản và được qua lại khu vực biển của Vườn quản lý bằng các phương tiện thuỷ theo chương trình cùng chia sẻ lợi ích. Các hộ dân này được học tập và đều có ý thức bảo vệ tài nguyên của Vườn. Trước kia khi bắt được rùa biển vướng lưới, họ cứ âm thầm đánh chén, nay đã khác, trong năm 2009, các ông Bùi Văn Thắng, Trần Văn Khoa là những hộ được cấp phép đã cứu hộ 2 con rùa mắc lưới để giải phóng chúng về biển.
Song việc bảo tồn Vườn quốc gia vẫn còn những điều nan giải. Từ trước khi thành lập Vườn, huyện Vân Đồn đã cấp đất trồng rừng trong khu vực quản lý cho 36 hộ dân với tổng diện tích 1.860,8 ha. Hiện tại các hộ dân này đều mong muốn được đền bù để trả lại đất cho Vườn. Trong số này chúng tôi gặp các ông Đinh Văn Vượng, nhận 664 ha đất trồng rừng ở đảo Sậu Nam năm 1994; ông Nguyễn Văn Tính, nhận 460 ha ở đảo Trà Ngọ. Cả hai đều bức xúc: Diện tích đất quá rộng không đủ tiền đầu tư cây giống, những loại cây đã trồng cho giá trị không cao, cây ăn quả bị khỉ ăn hết, bạch đàn thì còi cọc. Cộng vào đó với chủ trương phải bàn giao cho Vườn nên chả ai còn muốn trồng cấy thêm. Vì vậy họ đều có nguyện vọng được sớm đền bù để trả lại đất cho Vườn. Năm 2007 có Công ty TNHH du lịch sinh thái Yến Long, là doanh nghiệp tư nhân người Hà Tây (cũ), được đầu tư du lịch sinh thái tại đảo Trà Ngọ (Cái Lim), thuộc khu vực Vườn quản lý, với diện tích 49 ha đổ cát tạo bãi biển, xây dựng khách sạn... Sau đó doanh nghiệp này ''đấu tranh'' để giành diện tích hơn 221 ha chạy hết phần đất bám chân sóng của đảo Trà Ngọ (đảo rộng gần 20km2) trong đó bao gồm cả khu nhà của trạm kiểm lâm Cái Lim xây dựng từ năm 2004. Và nếu giao, khi muốn lên đảo kiểm tra Vườn phải “đi nhờ” qua phần đất của tư nhân này. Cục Kiểm Lâm Trung ương đã có văn bản số 58/TB-KL ngày 15-10-2009 có ý kiến không được làm sai với Quyết định số 186/2006 (ngày 14-8-2006) của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định 104/2007/QĐ-BNN (ngày 27-12-2007) của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn để bảo vệ diện tích Vườn quốc gia Bái Tử Long không bị lấn chiếm trái phép...
