Mới đây, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã làm lễ đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử “Địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam” tại núi Yên Lãng, xã Yên Thọ, huyện Đông Triều.
Hồ sơ di tích lịch sử Địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam được lập trên cơ sở bức chỉ dụ của vua Minh Mạng ban vào ngày 6 tháng 12 năm Minh Mạng thứ 20, tức ngày 10-1-1840, cho phép tổng đốc Hải Yên (tức tỉnh Hải Dương và một phần tỉnh Quảng Ninh ngày nay) là Tôn Thất Bật được tổ chức cho người dân khai thác than tại núi Yên Lãng, để phục vụ cho đất nước. Bức chỉ dụ này được phục chế từ bức chỉ dụ gốc của vua Minh Mạng và được lãnh đạo TP Huế trao tặng cho TKV ngày 8-8-2007. Qua 3 cuộc hội thảo về xác định địa điểm khai thác than đầu tiên do TKV tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà khoa học cùng quá trình khảo sát, điều tra của cán bộ nghiệp vụ Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch, đã xác định khu di tích gồm 2 điểm là miếu Mỏ - điểm khai thác than đầu tiên và miếu Trại Hà (còn gọi là miếu Bà Kẽm) - nơi từng là bãi đúc tiền, đúc vũ khí, có liên quan chặt chẽ đến việc lấy than làm chất đốt phục vụ rèn đúc. Theo đó, miếu Mỏ được dựng lên sau khi việc khai thác than ở khu vực núi Yên Lãng mở ra. Miếu thờ thổ địa, thờ những người đi rừng, những người làm than bị tai nạn chết. Lúc đầu ngôi miếu chỉ là một túp lều nhỏ, sau được xây dựng bằng gạch ngói.
Miếu Trại Hà nằm trong khu di tích lịch sử “Địa điểm khai thác than đầu tiên ở Việt Nam”.
Qua thời gian, miếu bị bỏ hoang nên đã trở thành phế tích. Ngôi miếu hiện nay được dựng lại trên nền miếu cũ. Vào ngày mồng 1 và 15 âm lịch hằng tháng, nhân dân Yên Thọ thường đến miếu thắp hương, mong thần linh phù hộ cho người dân trong vùng và những người khai thác than được mạnh khoẻ, may mắn. Miếu Trại Hà thuộc thôn Trại Hà, cách miếu Mỏ 1,5km. Qua các cuộc thám sát ban đầu cho thấy miếu được xây trên nền bãi đúc tiền và đúc vũ khí trước đây. Tiền thân của miếu Trại Hà là ngôi nghè được dựng cạnh một cây duối cổ thụ, có mối quan hệ chặt chẽ với miếu Mỏ.
Hiện vật của di tích, đáng chú ý là bức chỉ dụ của vua Minh Mạng được viết bằng mực đỏ trên nền lụa tơ tằm màu vàng, dài 115cm, rộng 55cm. Trên mặt tấm lụa thêu rồng, mây cùng các hoa văn chữ thọ, hoa sen, dải băng hoa chanh đẹp mắt. Hiện bức chỉ dụ gốc này đang được Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế (Thừa Thiên - Huế) lưu giữ và bảo quản. Bức chỉ dụ phục chế hiện được trưng bày trang trọng tại Nhà truyền thống của TKV tại Hà Nội.
Di tích “Điạ điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam” tại núi Yên Lãng, xã Yên Thọ có ý nghĩa lịch sử rất quan trọng. Nó khẳng định từ giữa thế kỷ XIX, nước ta đã bắt tay khai thác than chứ không phải chờ đến khi người Pháp xâm chiếm và bắt tay khai thác than ở Quảng Ninh, ngành than mới ra đời.
Được biết, hiện nay TKV đang tiếp tục tiến hành các bước điều tra, thám sát và khai quật di tích để làm rõ hơn giá trị lịch sử của di tích này.
