Nằm bên bờ tây phía đầu sông Ka Long (Móng Cái), đền Xã Tắc là một di tích lịch sử có ý nghĩa rất sâu sắc với người dân Móng Cái nói riêng và người Việt nói chung. Ngôi đền được xây dựng cách đây khoảng 400 năm, thờ thần chủ là Xã Tắc Đại Vương (thần Đất - Lúa).
Theo như cách lý giải của người xưa thì “Xã” có nghĩa là đàn thờ thần thổ địa, “Tắc” là đàn thờ thần ngũ cốc. Đã là con người thì ai cũng đều nhờ đất mà ở, nhờ thóc lúa để ăn, cho nên ai cũng đều coi trọng việc tế thần Xã Tắc. Vì thế danh từ “Xã Tắc” còn hàm cái ý sâu xa hơn đó là chỉ đất nước và dân tộc. Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh cũng giảng nghĩa hai chữ “Xã Tắc” như sau: “Thuở xưa dựng nước tức quý trọng nhân dân. Dân cần có đất ở nên lập nền Xã để tế thần hậu thổ. Dân cần có lúa ăn, nên lập nền Tắc để tế thần nông. Mất nước thì mất xã tắc, nên xã tắc cũng có nghĩa là quốc gia”. Do đó, đền Xã Tắc còn tượng trưng cho đất đai của Tổ quốc và ý nghĩa của đền Xã Tắc ở vùng biên giới như Móng Cái vì thế càng thêm thiêng liêng.
Bên cạnh thờ thần chủ là Xã Tắc Đại Vương, đền Xã Tắc còn phối thờ các thần linh khác như: Phật, Mẫu, Đức Thánh Trần. Đền gồm có 2 phần: Đền thờ Xã Tắc Đại Vương và đàn tế long thần, thổ địa. Nhiều năm qua, đền là nơi sinh hoạt tín ngưỡng văn hoá dân gian của người dân Móng Cái, mang tính cộng đồng và mang sắc thái tôn giáo, niềm tin nhân - quả. Mặc dù nằm sát biên giới Việt - Trung, nơi hàng ngày vẫn thường xuyên có sự giao thoa văn hoá giữa hai nước, nhưng đền Xã Tắc hoàn toàn mang đậm bản sắc văn hoá tín ngưỡng thờ của dân tộc Việt Nam. Vì vậy đền Xã Tắc có giá trị rất lớn không những về lịch sử mà còn là cột mốc văn hoá khẳng định chủ quyền của nước Việt Nam. Đền đã được UBND tỉnh Quảng Ninh xếp hạng là Di tích Lịch sử - Văn hoá cấp tỉnh từ tháng 8-2005. Đền Xã Tắc đã nhiều lần được trùng tu. Hiện nay, đền còn lưu giữ được 5 tấm bia đá khắc bằng chữ Hán, trong đó có 2 bia công đức liệt kê danh sách những người đóng góp tiền của trùng tu đền. Bia công đức ghi: “Từ xưa đến nay mọi người đều nhờ công đức sáng ngời của thần, người khoẻ, của nhiều mãi hưởng cảnh thanh bình truyền đến ngàn thu. Kính thờ thần, người người cùng chung niềm phúc quy tụ về quyên góp tiền xây dựng đền”. Mặc dù vậy, đến nay đền Xã Tắc đã bị xuống cấp trầm trọng, nhiều hạng mục công trình chính của đền đã bị hư hỏng, trở thành phế tích. Một số người dân đã đầu tư, sửa chữa, cơi nới làm biến dạng di tích. Trước tình trạng này, thành phố Móng Cái đã xây dựng quy hoạch và trình UBND tỉnh phê duyệt dự án xây dựng đền Xã Tắc với tổng vốn đầu tư 20 tỷ đồng từ nguồn ngân sách và huy động xã hội hoá. Việc tôn tạo, phục hồi Đền Xã Tắc cơ bản dựa trên cơ sở yếu tố nguyên gốc của Đền Xã Tắc xưa. Đồng thời, có nâng tầm vóc quy mô hơn trước với phong cách kiến trúc hoàn toàn là phong cách truyền thống Việt Nam.
Hiện nay, thành phố Móng Cái đang huy động sự tham gia đóng góp của nhân dân trong và ngoài thành phố để thực hiện việc phục hồi, tôn tạo di tích lịch sử đền Xã Tắc.
