LHP VN lần thứ 15 tại Nam Định đã chính thức khép lại một năm đổi mới và hội nhập của điện ảnh nước nhà. Trong đó còn biết bao ngổn ngang trăn trở, thất vọng và bức xúc khi mà điện ảnh VN (ĐAVN) vẫn mang diện mạo già nua, chậm rãi từng bước trước cánh cửa hội nhập…
Hội chứng “vui là chính”
Từ Cánh diều vàng 2006 đến Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 15 đã chỉ rất rõ tính… nghiệp dư của những người làm công tác điện ảnh, nhất là ở khâu tổ chức và xét chọn giải. Một liên hoan phim nặng về giao lưu quần chúng mà hờ hững với hội thảo, tọa đàm.
Đã vậy lịch tham quan, chiếu phim còn bố trí chồng chéo nhau khiến buổi tọa đàm duy nhất vắng như… chùa Bà Đanh! Có đến 7 đoàn đại biểu nước ngoài được mời dự liên hoan phim nhưng không hề có cuộc giao lưu, trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm nào thì thật quá phí thời gian, công sức, tiền bạc của cả chủ lẫn khách.
Vì vậy, từ Cánh diều vàng cho tới Liên hoan phim đã trở thành những ngày hội ngộ để lớp diễn viên lão làng nhớ về dĩ vãng. Các nghệ sĩ trẻ thì “xem phim, chụp hình cười toe” rồi… biến! Chuyện bình chọn, nhận xét phim chỉ là những cuộc hội hè đình đám, chủ yếu “vui là chính” - thứ nghi lễ hình thức đã tự ru ngủ bằng những giải này giải nọ.
Tại liên hoan phim vừa qua có cả hoạt động như dâng hương, lễ bái tổ nghiệp, chẳng khác nào một cuộc… hành hương đã khiến rất nhiều vị khách mời nước ngoài sửng sốt. Chả trách có rất nhiều diễn viên lộ rõ vẻ thất vọng đã nhanh chóng “tạm biệt” liên hoan phim trước đêm trao giải.
Lấy giải bởi... nét xưa!
Điểm lại một số phim Việt đã đoạt giải này giải nọ ở nước ngoài trong thời gian qua như: Mùa len trâu, Hạt mưa rơi bao lâu, Mê Thảo thời vang bóng, Thời xa vắng, Chuyện của Pao và đặc biệt là 2 bộ phim… rầm rộ giải thưởng trong năm qua là Áo lụa Hà Đông và Dòng máu anh hùng, điều dễ nhận thấy: hầu hết đề tài phản ánh chủ yếu là chiến tranh và nông thôn xưa.
So với những phim mang tính giải trí thương mại thì phần lớn các phim “đi chiếu xứ người” đều là những tác phẩm điện ảnh “có cái để xem”.
Việc chọn đề tài của phim mang đi giới thiệu nhằm lãnh giải không có gì sai, thế nhưng đã dẫn đến một hệ quả tất yếu: khán giả nước ngoài chỉ biết hình ảnh đất nước, con người Việt Nam qua nông thôn và chiến tranh với cảnh dắt trâu chạy lũ (Mùa len trâu), thây người chết la liệt (Áo lụa Hà Đông, Dòng máu anh hùng), giới thiệu phong cảnh hữu tình (Chuyện của Pao), những mảnh đời cơ cực thời hậu chiến (Sống trong sợ hãi), ụ rơm, cây đa, bến đò xưa tẻ nhạt và đơn điệu của nông thôn Bắc Bộ thời Pháp thuộc (Mê Thảo thời vang bóng), anh Sài ngớ ngẩn, ngờ nghệch (Thời xa vắng)…
Không phủ nhận bởi đó là những thước phim (đã từng đoạt giải) chuyên chở niềm tự hào dân tộc qua bao cuộc chiến, đã vượt qua đói nghèo, lạc hậu, đạn bom để giành quyền tự chủ, thế nhưng có phải vì muốn đoạt giải thưởng quốc tế mà một số nhà làm phim cứ cố công khai thác cái vẻ vang của quá khứ qua hai cuộc chiến tranh chống Pháp và Mỹ mà “quên” tập trung vào đề tài đương đại?
Cái mà khán giả nước ngoài tìm đến phim Việt là họ thực sự muốn biết đất nước Việt Nam đã “thay da đổi thịt” ra sao sau hai cuộc chiến và đã phát triển trong giai đoạn hội nhập WTO như thế nào chứ không phải họ bỏ tiền ra và mất thời giờ vào rạp để chứng kiến những cảnh đạn bom, chết chóc, cây đa bến nước sân đình…
Việc giữ gìn bản sắc dân tộc, không lãng quên quá khứ hào hùng của cha ông ở những người làm phim là rất đáng trân trọng, nhưng “đặc sản” phim Việt “bưng” ra nước ngoài dự giải xin đừng và cũng không nên bó hẹp, khoanh vùng vài mảng đề tài nông thôn xưa, chiến tranh và thời hậu chiến.
Vấn đề nào dù hấp dẫn đến đâu nhưng nếu cứ khai thác cạn kiệt sẽ trở nên nhàm chán, tẻ nhạt. 90% phim Dòng máu anh hùng phần 2 làm ra sẽ bị người xem… lãnh cảm! Điện ảnh Hàn Quốc thành công bởi họ biết đa dạng hóa thị hiếu.
Phim Việt: bao giờ hết “ăn đong”?
Điện ảnh VN vài năm gần đây có những dấu hiệu phát triển, giai đoạn hội nhập đang mở ra nhiều triển vọng lạc quan cho phim Việt vươn ra thế giới. Thế nhưng, nhìn qua nhìn lại, các nhà làm phim (nhà nước lẫn tư nhân) vẫn lo gần lo xa chuyện không có lối ra - phát hành phim trong và ngoài nước.
Bên cạnh những giải thưởng của Mùa len trâu, Áo lụa Hà Đông, Dòng máu anh hùng… vẫn tồn đọng bao ngổn ngang bất cập từ cơ chế, tổ chức, hệ thống, tính định hướng với nhiều thách thức cho đội ngũ làm phim.
Bởi vấn đề quan trọng đối với người xem là chất lượng của một bộ phim, mà phim của ta hiện bỏ quên nhiều mảng đề tài đương đại được công chúng quan tâm. Chúng ta đang thừa hưởng một bộ máy quá cồng kềnh, lạc hậu về nhân sự, phương tiện, cộng với thói quen thụ động sẵn có từ thời bao cấp. Nó đã ngăn trở điện ảnh VN cất cánh trong thời kỳ đổi mới, điều chỉ chấp nhận ở một nền điện ảnh chưa phát triển.
Thực tế cho thấy điện ảnh VN đang thiếu trầm trọng đội ngũ làm phim chuyên nghiệp, trang thiết bị hiện đại và những kịch bản chỉn chu. Đó là những cái thiếu bên cạnh… cái thiếu khác: thiếu kinh phí, thiếu chiến lược (đầu ra cho phim), thiếu diễn viên biết diễn!
Sự khởi sắc của điện ảnh VN không phải thể hiện qua một vài giải thưởng (giải phụ) quốc tế ở những liên hoan phim chưa phải là tầm cỡ như Oscar, Venice, Cannes… của Áo lụa Hà Đông, Dòng máu anh hùng, Mùa len trâu để rồi tự ru ngủ những người làm phim ngập chìm trong sự ngộ nhận và ảo tưởng hão huyền qua những cụm từ mỹ miều: Điện ảnh VN hồi sinh, vươn mình, chắp cánh bay cao…
Cần thay đổi cách nghĩ trước khi nói đến cách làm. Điện ảnh VN cần nhanh chóng chuyên nghiệp hóa đồng bộ từ nhận thức đến hành động. Bởi từ lâu thói quen trong tư duy sáng tác và cách làm phim của ta chưa chuyển mình kịp với nhu cầu và tâm lý thưởng thức cái mới trong hoàn cảnh kinh tế - xã hội hiện nay.
Chúng ta còn quá bỡ ngỡ với quy luật kinh tế thị trường (quảng cáo phim rộng rãi trong và ngoài nước, tìm đối tác, nhà tài trợ…). Buồn cho Điện ảnh VN vẫn đang mày mò đi tìm khán giả, tìm thị trường nước ngoài để phát hành.
Thiết nghĩ bắt đầu từ bây giờ - năm 2008 - Nhà nước cần nhanh chóng có kế hoạch đầu tư vào con người. Phải đào tạo một thế hệ trẻ làm phim chuyên nghiệp được học hành bài bản từ nước ngoài.
Đầu tư trang thiết bị hiện đại, mở rộng cửa mời đối tác sản xuất phim, thường xuyên thăm dò, tiếp cận thị hiếu công chúng thế giới và khu vực… để ngôi nhà điện ảnh VN vững chắc hơn, để phim Việt thoát cảnh “giật gấu vá vai” khỏi phải “chạy ăn từng bữa”…
