Điều quan trọng là vấn đề nhận thức

Ngày 19-5-2009, Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) đã có chỉ thị, yêu cầu Sở VH-TT&DL các tỉnh, thành phố trong cả nước tăng cường các biện pháp quản lý di tích và các hoạt động bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích. Lý do là bởi trong thời gian gần đây, công tác quản lý và hoạt động bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích tại một số địa phương chưa được chặt chẽ; một số địa phương để xảy ra hiện tượng tự ý tu bổ hoặc sơn thếp di tích không tuân theo quy định của pháp luật về đầu tư xây dựng và tu bổ di tích, đưa vào di tích đồ thờ tự không phù hợp... làm ảnh hưởng đến việc giữ gìn yếu tố gốc và tính tâm linh của di tích. Vậy Quảng Ninh có tình trạng trên không?

Thực tế cho thấy những năm qua, với sự quan tâm của trung ương, tỉnh và  đóng góp từ các doanh nghiệp, tổ chức, nhân dân... nhiều di tích của Quảng Ninh đã được phục hồi, tôn tạo và phát huy giá trị. Tiêu biểu là những di tích lớn của tỉnh như quần thể di tích tâm linh Yên Tử (Uông Bí), đền Cửa Ông (Cẩm Phả), cụm di tích Chiến thắng Bạch Đằng (Yên Hưng), chùa Non Đông (Đông Triều)... Phần nhiều các hạng mục trong các di tích này đã được tôn tạo cẩn trọng, với sự giám sát chặt chẽ của nhiều cơ quan chuyên môn từ trung ương tới tỉnh nhằm đảm bảo tính nguyên gốc của di tích. Nhờ vậy đã đạt được 2 mục đích: Bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực đó vẫn có những di tích được bảo tồn, tôn tạo chưa đúng yêu cầu, chưa phù hợp từ đó làm giảm vai trò, giá trị di tích. Một số người tâm huyết với di sản văn hoá đến giờ vẫn còn tiếc khi mà cách đây khoảng 10 năm, khi tôn tạo đền An Sinh (Đông Triều), cơ quan có trách nhiệm và huyện Đông Triều đã bỏ qua quy trình khai quật khảo cổ tiến hành xây mới luôn. Có bao nhiêu di vật, và nhất là quy mô đền An Sinh ngày xưa như thế nào, lẽ ra nó phải được làm sáng tỏ thì mãi vẫn là bí ẩn. Giờ nhận ra thì đã muộn. Cũng chuyện ở Đông Triều, cho đến nay đây là địa phương duy nhất trong tỉnh có 2 ngôi chùa còn giữ được những pho tượng Phật bằng đất sét có niên đại từ thời Mạc (thế kỷ 16), đó là chùa Nhuệ Hổ và chùa Mỹ Cụ. Do thời gian và thiên nhiên tác động, một số tượng đã bị hỏng mất đầu, tay. Thay vì mời các nhà chuyên môn, địa phương đã tự ý cho đắp mới thành ra tượng Phật giống như... tượng Tây với râu quai nón, mặt đỏ (do quét sơn... chống rỉ).

So với Đông Triều, TP Hạ Long có số lượng và loại hình di tích ít hơn nhưng trong công tác bảo tồn, tôn tạo di tích cũng đã xảy ra không ít những điều đáng tiếc. Ai cũng biết khu vực bến phà Bãi Cháy, nhất là phía Hòn Gai là một nơi chứa đựng nhiều giá trị về lịch sử. Hẳn nhiều người chưa quên 2 chiếc cần cẩu thời Pháp dùng bốc rót than xuống tàu trước đây. Đáng tiếc là những năm trước, thay vì giữ lại 2 chiếc cần cẩu này làm di tích cho thế hệ sau biết đến thì người ta cắt nó làm sắt vụn. Cũng ở địa điểm này, cách đây mấy năm khi tu bổ cảng, đơn vị thi công đã phát hiện 2 khẩu súng thần công và lập tức được Bảo tàng tỉnh đưa về. Nhiều người lấy làm tiếc cho rằng nếu như cả 2 chiếc cần cẩu và súng thần công vẫn được bảo quản và để nguyên vị trí làm di tích thì hẳn du khách đến Hạ Long sẽ rất thích và mọi người sẽ biết hơn về mảnh đất Hòn Gai (nay là TP Hạ Long) giàu truyền thống lịch sử biết nhường nào. Đó là chuyện những năm trước, gần đây hơn là chuyện UBND TP Hạ Long hoá giải tượng khi tôn tạo chùa Long Tiên; chuyện Bảo tàng tỉnh sơn bộ xương cá voi và sơn xe đạp (hiện vật) của Anh hùng Lao động Nguyễn Văn Sên, thu hút sự quan tâm của dư luận và những người làm công tác giữ gìn di sản văn hoá trong và ngoài tỉnh...

Điểm lại cho thấy nguyên nhân chủ yếu dẫn đến những sai sót trên chủ yếu là do nhận thức của cấp uỷ, chính quyền, người dân và cơ quan chuyên môn về giá trị di tích; về quy trình, phương pháp bảo quản, tu bổ, tôn tạo di tích, di vật còn hạn chế. Tình trạng này không riêng gì Quảng Ninh, tuy nhiên từ những sai sót như trên hy vọng sẽ là bài học kinh nghiệm quý báu với cơ quan chức năng, cấp uỷ, chính quyền và người dân nơi có di tích. Nhất là công tác quản lý, bảo tồn di tích ở Quảng Ninh hiện đang có nhiều khó khăn, thách thức. Toàn tỉnh có hơn 550 di tích các loại, (trừ các di tích trọng điểm đã có cơ quan quản lý riêng là BQL di tích trọng điểm), trong khi đội ngũ cán bộ quản lý, chuyên môn, nghiệp vụ về di tích từ tỉnh đến cơ sở còn yếu và thiếu, khó đảm đương được yêu cầu. Khắc phục vấn đề này không phải ngày một, ngày hai nhưng rõ ràng tỉnh, ngành Văn hoá và các địa phương không thể không nghĩ tới.