Chiều 25-11, với đa số phiếu tán thành, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Nhà ở (sửa đổi) và Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi); tiếp đó, Quốc hội thảo luận về Dự án Luật Ngân sách Nhà nước (sửa đổi); cùng tham gia phát biểu thảo luận, Đoàn ĐBQH tỉnh có đại biểu Vũ Chí Thực.
Sau đây xin giới thiệu toàn văn bài phát biểu của ĐB:
Sau 10 năm thực thi, Luật ngân sách nhà nước (NSNN) đã có những đóng góp quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả, hiệu lực của công tác quản lý, điều hành NSNN. Song Luật NSNN cũng bộc lộ một số bất cập: Hệ thống NSNN mang tính lồng ghép, dẫn đến thẩm quyền giữa các cấp chồng chéo; Quy trình ngân sách phức tạp; Phạm vi thu - chi NSNN chưa rõ ràng; Việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách chưa phù hợp; Căn cứ xây dựng dự toán NSNN chưa đầy đủ, chưa gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ đầu ra; Quy định về trách nhiệm giải trình trước các cơ quan dân cử chưa cụ thể; Công khai, minh bạch trong quản lý NSNN chưa phù hợp với thông lệ quốc tế… Vì vậy, cần thiết phải sửa đổi Luật NSNN.
Khắc phục bất cập trong Luật NSNN 2002 quy định thu ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí nhưng với cách chấp hành dự toán không thống nhất như hiện nay một số các cơ quan thu được để lại chi phí cho công tác thu nên không đáp ứng được nguyên tắc đầy đủ của NSNN và gây phức tạp trong công tác quản lý. Dự thảo Luật NSNN sửa đổi (Điều 5. Phạm vi thu, chi NSNN) đã tách riêng nội dung này thành 2 phần, một là toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí và phần thứ hai là toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện, trường hợp được khoán chi hoạt động thì được khấu trừ; các khoản thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước thực hiện nộp ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên với việc sửa đổi này cũng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra, hầu hết các nội dung đang thực hiện ghi thu, ghi chi vào ngân sách từ nguồn thu phí tại các đơn vị sự nghiệp sẽ không được phản ánh vào ngân sách. Thêm nữa việc quy định nguồn thu vào NSNN đối với các khoản thu phí có khấu trừ chi phí hoạt động của cơ quan nhà nước trong trường hợp được khoán chi phí hoạt động sẽ dẫn đến sự bất bình đẳng trong phân bổ ngân sách và thực tế là không có căn cứ để xác định việc khoán chi phí hoạt động. Vấn đề này còn liên quan đến quy định ở Chương III. Nguồn thu, nhiệm vụ chi của ngân sách các cấp.
Dự thảo Luật sửa đổi tại điều 6 về Hệ thống ngân sách nhà nước quy định trường hợp đơn vị hành chính không tổ chức HĐND là đơn vị dự toán của ngân sách cấp trên trực tiếp. Việc sửa đổi này phù hợp với chủ trương không tổ chức Hội đồng nhân dân huyện, quận, phường nhưng sẽ không phù hợp với trường hợp đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt đã được Hiến pháp 2013 quy định. Vẫn cần có quy định riêng về ngân sách của đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt được thực hiện theo luật riêng hoặc theo Nghị quyết của Quốc hội.
Tại điều 7 Dự thảo có quy định về nguyên tắc cân đối ngân sách địa phương, trong đó quy định Trường hợp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có nhu cầu đầu tư xây dựng chương trình, dự án kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sách cấp tỉnh bảo đảm... cần quy định rõ thêm là kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội để thống nhất trong việc thực hiện và giám sát thực hiện pháp luật. Ở khoản 4, tiết c của Điều này quy định mức dư nợ tối đa vốn huy động của các địa phương được chia thành 3 khung: 150% đối với TP.HCM, 100% đối với các tỉnh tự cân đối ngân sách và 50% đối với các tỉnh còn lại đã tạo điều kiện cho các địa phương chủ động hơn trong huy động nguồn vốn đầu tư phát triển kinh tế - xã hội; Tuy nhiên trong luật nên nêu nguyên tắc để định mức khung trên tỷ lệ cân đối phân chia về ngân sách Trung ương; hạn chế huy động ở những địa phương chưa tự cân đối để tránh nợ công dàn trải; tăng tỷ lệ 150% đối với những địa phương có nguồn thu phân chia Trung ương lớn và đã có các quy hoạch, chiến lược phát triển thành vùng động lực.
Điểm d điều 9 quy định trường hợp đặc biệt có phát sinh nguồn thu mới làm ngân sách địa phương tăng thu lớn thì số tăng thu phải nộp về ngân sách cấp trên là không hợp lý, thứ nhất là không khuyến khích các địa phương tăng thu, thứ 2 là nguyên tắc này không rõ ràng.
Mặt khác, khi có phát sinh tăng thu, địa phương đã xây dựng kế hoạch để điều hành chi cho phù hợp đảm bảo tiến độ chi và hiệu quả chi NSNN, nếu chờ đến cuối năm mới tổng hợp số tăng thu và xây dựng kế hoạch chi thì vẫn không giải quyết được tình trạng dồn giải ngân vào cuối năm. Nếu lập trước dự toán nguồn thu tăng nhưng không thực hiện được dự toán thì sẽ mất cân đối ngân sách cấp dưới do đã phải nộp trước về ngân sách cấp trên. Trên thực tế thì đối với nguồn thu cũ thì khó có việc tăng thu lớn, đột biến; trường hợp phát sinh nguồn thu mới thì Trung ương đã quy định ngay tỷ lệ điều tiết khi ban hành chính sách thu và như vậy thì tỷ lệ điều tiết về ngân sách TW cũng đã được tính toán cân đối với dự báo nguồn thu rồi.
Điều 12 quy định điều kiện chi ngân sách có quy định về việc chi cho công việc theo phương thức nhà nước đặt hàng, giao kế hoạch thì phải theo giá hoặc phí và lệ phí do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Thực hiện xây dựng ngân sách theo kết quả đầu ra, trước mắt sẽ tăng cường hình thức nhà nước đặt hàng, giao kế hoạch. Chi ngân sách theo phương thức này chủ yếu dựa trên định mức kinh tế kỹ thuật chuyên ngành hoặc theo dự toán được duyệt cho từng nhiệm vụ, việc quy định phải có giá hoặc phí, lệ phí do cơ quan có thẩm quyền ban hành sẽ làm khó cho việc triển khai thực hiện phương thức đặt hàng, gia kế hoạch. Việc ban hành quy định về giá, phí, lệ phí của các cơ quan có thẩm quyền chủ yếu để phục vụ cho thu ngân sách nên nếu để áp dụng cho việc chi ngân sách sẽ có nhiều vấn đề không phù hợp.
Điều 16 quy định về Kế hoạch tài chính - ngân sách nhà nước trung hạn. Với cách quy định trong dự thảo thì kế hoạch tài chính ngân sách trung hạn không khác một phần của kế hoạch kinh tế xã hội theo kỳ 5 năm. Việc chỉ xem xét kế hoạch tài chính trung hạn vào năm đầu thời kỳ kế hoạch không mang lại ý nghĩa gì nhiều hơn cho việc định hướng xây dựng dự toán ngân sách hàng năm so với kế hoạch kinh tế xã hội, cần bổ sung thêm yêu cầu phải được xem xét lại khi có điều chỉnh trong kỳ trung hạn.
Điều 17 quy định các hành vi bị cấm trong lĩnh vực NSNN, tại điểm 7 cấm trì hoãn các khoản chi khi đã đảm bảo các điều kiện chi theo quy định của pháp luật cần nêu rõ thêm ngoại trừ trường hợp không cân đối được ngân sách.
Điều 18 quy định nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội nên giao quyền quyết định cụ thể dự toán NSNN các lĩnh vực giáo dục - đào tạo và dạy nghề, khoa học và công nghệ cho HĐND cấp tỉnh (đối với NSĐP) để hạn chế quyết định trùng lặp, tránh khó khăn cho HĐND cấp tỉnh khi quyết định và phân bổ dự toán thu NSNN trên địa bàn và dự toán chi NSĐP, tăng quyền chủ động cho việc điều hành ngân sách địa phương trong điều kiện đã xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn.
Điều 31, điểm 6 thay cụm từ thực hiện chế độ tự chủ bằng cụm từ thực hiện cơ chế tự chủ để phù hợp chung cho cả cơ quan hành chính thực hiện chế độ tự chủ và đơn vị sự nghiệp được trao quyền tự chủ về tài chính.
Điều 39 có quy định Tổng mức hỗ trợ hàng năm của NSTW cho NSĐP tối đa không vượt quá 30% tổng chi đầu tư XDCB của NSTW. Việc đưa ra khuôn khổ chi ngân sách ở đây có thể bị phá vỡ trên thực tế do việc NSTW phải trợ cấp cân đối cho các địa phương vẫn là chủ yếu, chỉ có 15/63 tỉnh,thành phố tự cân đối được ngân sách. Nên giao quyền định hướng xây dựng ngân sách này cho Chính phủ để quyết định ngân sách phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội.
Tại khoản 3 điều 39, thay thế cụm từ để hỗ trợ ngân sách cấp dưới trong các trường hợp sau bằng cụm từ để bổ sung ngân sách cấp dưới trong các trường hợp sau để thống nhất nội dung trong toàn bộ khoản này.
(Điều 60 quản lý ngân quỹ nhà nước. Chuyển phần khái niệm Ngân quỹ nhà nước lên điều 4. Giải thích từ ngữ để thống nhất trong kết cấu các Chương, điều của Luật NSNN)
Hơn nữa, quan điểm chung là phải nuôi dưỡng nguồn thu. Theo đó, khống chế tỷ lệ hỗ trợ cho các địa phương tối đa không vượt quá 30% tổng chi đầu tư XDCB của ngân sách Trung ương sẽ không khuyến khích được các địa bàn động lực làm cơ sở nuôi dưỡng nguồn thu, thúc đẩy phát triển bền vững theo tôi nên đưa lên mức 50%.
Xuân Ninh (VP Đoàn ĐBQH & HĐND tỉnh Quảng Ninh)
