Trước yêu cầu đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá và hội nhập quốc tế, vấn đề đổi mới công nghệ đang trở thành tâm điểm, thu hút sự quan tâm theo dõi, không chỉ của các nhà quản lý, của các doanh nghiệp, mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội.
Ngày nay công nghệ đã có mặt trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển và là nền tảng đối với nhiều chương trình, dự án đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Đặc biệt, công nghệ còn là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững, gắn chặt phát triển kinh tế - xã hội với bảo vệ môi trường, không ngừng nâng cao sức cạnh tranh của hàng hoá.
Hơn hai năm qua, quán triệt và thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XII, vấn đề đổi mới công nghệ trên địa bàn tỉnh ta đã có những tiến bộ và phát triển theo chiều hướng tích cực: Năng lực quản lý Nhà nước về công nghệ đã được nâng lên; bộ máy tổ chức quản lý công nghệ được củng cố; công tác tuyên truyền, tập huấn nghiệp vụ được đẩy mạnh. Tỉnh đã hỗ trợ và tổ chức, hướng dẫn doanh nghiệp tham gia các chợ thiết bị và công nghệ, nhằm tạo lập và tiếp cận thị trường công nghệ... Nhờ tăng cường công tác quản lý Nhà nước và sự đòi hỏi khắt khe của cơ chế thị trường, nhiều doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh đã mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ, ứng dụng nhanh các công nghệ tiên tiến vào sản xuất, tạo nên bức tranh về công nghệ với những khởi sắc mới. Do đó đã nâng cao được chất lượng sản phẩm, nâng cao sức cạnh tranh của hàng hoá. Điều dễ nhận thấy là doanh nghiệp thuộc các tập đoàn kinh tế, các tổng công ty, việc đổi mới công nghệ diễn ra với tốc độ nhanh, nhiều công nghệ hiện đại được chuyển giao đưa vào sản xuất mang lại hiệu quả cao. Điển hình như các đơn vị thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, Công ty Xăng dầu B12, Công ty cổ phần Gốm xây dựng VIGLACERA Hạ Long. Đặc biệt Nhà máy Đóng tàu Hạ Long thuộc Tập đoàn công nghiệp Tàu thuỷ VINASHIN đã tích cực và mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ, tạo nên bước đột phá về quy mô và chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế của ngành đóng tàu Việt Nam.
Tuy nhiên, trước yêu cầu đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá tại Quảng Ninh thì đổi mới công nghệ còn nhiều vấn đề cần quan tâm. Theo thống kê, hiện trên địa bàn có trên 3 nghìn doanh nghiệp, trong đó hầu hết là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Sau khi cổ phần hoá nhiều doanh nghiệp đã trang trải được nợ nần, nguồn vốn tự có tăng trưởng, các ngân hàng thương mại đã có cơ chế, chính sách cho vay thông thoáng hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới công nghệ ở các doanh nghiệp. Nhưng ở thời điểm hiện nay, khi lạm phát tăng cao, việc vay vốn ngân hàng để đổi mới công nghệ là một bài toán hết sức khó khăn. Thực tế có những doanh nghiệp khi lập dự án đổi mới công nghệ không lường hết được mức độ tăng của lãi suất ngân hàng đến khi đi vào sản xuất, sản phẩm làm ra không đủ trả lãi. Bên cạnh sự khó khăn về vốn, thì nguồn nhân lực cũng không có gì là sáng sủa. Trong những năm gần đây, nguồn nhân lực nói chung đã tăng lên một cách đáng kể. Song nhìn lại thực tế, cán bộ có trình độ đại học thì nhiều nhưng cán bộ khoa học công nghệ còn ít về số lượng và yếu về chất lượng, thiếu những kỹ sư giỏi và những cán bộ kỹ thuật đầu ngành. Mặt khác, trình độ của công nhân thiếu những người có tay nghề cao, như vậy “chất xám và bàn tay vàng” hầu như ở doanh nghiệp nào cũng khan hiếm. Một điều đáng quan tâm hiện nay là, tỷ lệ lao động đã qua đào tạo còn ở mức thấp, ngay cả nguồn nhân lực đã được đào tạo qua trường lớp, nhưng khi đưa vào thực tế lại không sử dụng được vì nội dung chương trình đào tạo chưa sát với thực tế thị trường lao động. Khi tuyển lao động, mặc dù có chứng chỉ đầy đủ về chuyên ngành nhưng doanh nghiệp vẫn phải đào tạo lại. Bên cạnh đó, máy móc thiết bị ở nhiều doanh nghiệp cũ nát, sự đầu tư lại chắp vá hoặc khi đầu tư lại thiếu thông tin cần thiết, thiếu những nhận thức đầy đủ về công nghệ. Do vậy một số doanh nghiệp đã đầu tư nguồn vốn không nhỏ vào việc đổi mới công nghệ nhưng hiệu quả mang lại thấp, hoặc nhập công nghệ chưa tính toán kỹ các yếu tố tác động của công nghệ, khi đưa vào sản xuất đã gây ô nhiễm môi trường, để xử lý được ô nhiễm thì chi phí sản xuất tăng quá cao.
Quảng Ninh là tỉnh công nghiệp, thương mại, du lịch và dịch vụ. Tỷ trọng giá trị công nghiệp trong GDP chiếm khá cao so với các ngành khác, nhưng sản phẩm công nghiệp chủ yếu là do khai thác tài nguyên khoáng sản tạo ra. Một số ngành công nghiệp khác như: Cơ khí; điện; chế biến thuỷ sản, vật liệu xây dựng; chế biến thực phẩm... công nghệ cũ và lạc hậu, hàm lượng công nghệ trong sản phẩm thấp, tính cạnh tranh không cao, rất khó có thể hội nhập thị trường thế giới. Trong khi đó các ngành công nghiệp có công nghệ cao, tạo ra giá trị hàng hoá lớn làm động lực thúc đẩy các ngành khác phát triển như: Công nghiệp điện tử; công nghiệp phần mềm, công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ chế biến nông sản sau thu hoạch... thì hầu như chưa có. Chính vì lẽ đó, nên chưa tạo ra bức tranh kinh tế Quảng Ninh với một diện mạo mới, mang tính bền vững, thực sự là tỉnh công nghiệp trong thời kỳ hội nhập.
Bên cạnh đó vấn đề về cơ chế, chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với đổi mới công nghệ cũng rất cần được quan tâm. Tỉnh đã ban hành nhiều văn bản pháp quy, tạo hành lang pháp lý khuyến khích các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài đầu tư vào Quảng Ninh. Cho tới nay, đã có nhiều dự án đầu tư trực tiếp, với số vốn lên tới hàng trăm triệu USD. Tuy nhiên, đứng ở góc độ quản lý thì việc thẩm định công nghệ cần phải được quan tâm một cách thoả đáng. Trên thực tế chúng ta rất cần các nhà đầu tư, nhưng không vì thế mà tỏ ra dễ dãi trong thẩm định công nghệ, thậm chí bỏ qua khâu thẩm định công nghệ, đặc biệt là công nghệ thuộc những ngành sản xuất nhạy cảm với môi trường. Một trong những công cụ quan trọng để nâng cao năng lực quản lý Nhà nước về công nghệ trong quá trình công nghiệp hoá là phải có quy hoạch phát triển công nghệ. Đổi mới công nghệ phải có một định hướng chiến lược rõ ràng. Từ định hướng đó mới xác định được thứ tự ưu tiên trong việc đầu tư và chuyển giao công nghệ. Vấn đề này thời gian qua Quảng Ninh chưa làm được, mặt khác tỉnh cần có một quy chế, quy định rõ trách nhiệm của các cấp, các ngành, các doanh nghiệp đối với quản lý đổi mới công nghệ.
Vấn đề đăng ký hợp đồng chuyển giao công nghệ đối với cơ quan Nhà nước đã được Luật KH&CN quy định rất rõ ràng, Nhà nước tôn trọng quyền tự chủ của các doanh nghiệp trong việc đầu tư đổi mới công nghệ. Việc đăng ký chuyển giao công nghệ nhằm làm cho hoạt động công nghệ luôn nằm trong tầm kiểm soát của Nhà nước. Mặt khác, cơ quan chức năng có cơ hội tư vấn, hướng dẫn doanh nghiệp hạn chế được rủi ro khi tiếp nhận công nghệ. Thời gian qua, vì nhiều lý do và các lợi ích khác nhau, việc đăng ký hợp đồng chuyển giao công nghệ còn bỏ ngỏ. Đây được xem là một thiệt thòi đối với các doanh nghiệp, vì các doanh nghiệp có thể chưa biết hết thông tin về những chính sách ưu đãi của Nhà nước đối với việc chuyển giao công nghệ.
Có thể nói, tỉnh ta đang thực hiện sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá và hội nhập quốc tế, những vấn đề quan tâm về đổi mới công nghệ đang đặt ra cho các nhà quản lý, các doanh nghiệp những thách thức không nhỏ. Hy vọng rằng, thời gian tới với nhận thức đúng đắn và bằng phương pháp tư duy khoa học, việc đổi mới công nghệ ở tỉnh ta sẽ có những bước tiến mới.
