Coi biển là nhà, nên như một tất yếu, trong tín ngưỡng của người dân các làng chài trên Vịnh Hạ Long luôn gắn chặt với biển...
Đền thờ Cậu Vàng ở làng chài Cửa Vạn.
Câu chuyện của chúng tôi không dừng lại ở đó, mà chuyển sang nhiều chuyện khác. Ông Cho kể: Trước đây, mỗi lần người phụ nữ nào trong làng sắp tới kỳ sinh nở, đều phải sắm một lễ tại nhà xin ông bà, thánh thần phù hộ cho mẹ tròn con vuông. Sau khi sinh 5-7 ngày lại có một lễ nữa tạ ơn. Nếu như người trên bờ, khi làm nhà đều chọn ngày tốt để động thổ đào móng, cất nóc thì với người dân chài, họ cũng xem ngày tốt đặt phao, nối cầu. Đến khi cất nóc lại chọn những người được tuổi để làm công việc hệ trọng này. Trong 1 năm, với người dân chài thì Tết âm lịch là ngày lễ to nhất, lớn nhất. Đây là dịp để các gia đình nghỉ ngơi và các nghi lễ cúng bái cũng tập trung vào dịp này. Nằm ngay tại làng chài có miếu Cậu Vàng, thờ Đông Hải Đại Vương, là vị thần chuyên bảo hộ cho người đi biển. Cách đó chừng 1 km là miếu Bà, tương truyền có người con gái đẹp chết đuối, trôi dạt vào đó, linh thiêng nên người dân làng chài suy tôn là thành hoàng làng. Khác với người trên bờ, người dân làng chài không cúng ông Táo vào 23-12 âm lịch, mà cúng gộp vào ngày 30 Tết và cũng không cúng cá chép hay bất cứ con gì khác. Ngoài Tết ra thì ngày giỗ của Đức Thánh Trần (tức Trần Hưng Đạo) vào ngày 20-8 âm lịch hàng năm cũng là một ngày trọng của năm. Hầu hết các gia đình đều sắm lễ cúng thần tại nhà bè của mình.
Người dân làng chài cũng rất coi trọng chuyến xuất hành đầu năm, hay đầu tháng. Khi xuất hành, điều tối kỵ là có thuyền người khác cản trước mũi, bởi như thế sẽ có một năm làm ăn không gặp may, sẽ đói. Các ngày thường thì kiêng xuất hành ngày nước kém. Ngoài ra, trong tháng giêng, ngư dân làng chài còn kiêng không vớt cá he trắng; kiêng nhìn vượn đen (nếu có gặp chúng trên núi), than đen nhưng nếu đi làm mà gặp mực thì lại cho đó là điềm may(!)
Trong phong tục cưới xin, người dân làng chài xưa khá cầu kỳ. Thay vì “chấm” con dâu thì việc “chấm” con rể được coi trọng hơn. Nhà trai phải tốn khá nhiều tiền cho các lễ ăn hỏi và lễ cưới. Bởi vậy mới có câu hát: Cưới em bán núi, bán sông/Cưới em cho bõ cái công ra về.../Em thách cưới, anh phải cầm khăn/Cầm được đồng bạc để dành cưới em... Khi đi đón dâu, họ nhà trai phải có hai người để hát đối với nhà gái. Nếu không có thì phải đi thuê. Theo tục cũ trước đây, con trai khi đến 18 tuổi phải đóng một khoản tiền cho làng để được công nhận đã đến tuổi trưởng thành, trước ngày rằm tháng giêng phải vào đình Cái Lân làm lễ. Nay do cuộc sống mới nên mọi cái đơn giản hơn. Tục hát đối trong đám cưới vẫn còn nhưng rất ít, mà cũng chỉ còn những người lớn tuổi biết hát. Thủ tục cưới hỏi cũng giản tiện đi. Khi nam nữ đến tuổi xây dựng gia đình, cha mẹ hai bên đều khuyên nhủ đôi trẻ lấy nhau phải chăm chỉ làm ăn. Do đặc thù sông nước nên việc ma chay cũng gọn nhẹ hơn trên bờ. Khi một gia đình nào có người nằm xuống, mọi người trong họ, trong làng tới uống nước, thắp hương chia buồn. Tới 49 hay 100 ngày, gia đình mời một số người, là đại diện trong họ, bạn bè thân cận tới dự bữa cơm gọi là trả nghĩa.
Có rất nhiều điều thú vị khác có thể khám phá về đời sống tâm linh của người dân chài. Nhất là sau khi Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn khánh thành, đi vào hoạt động thì lại càng thêm thuận lợi để du khách tìm hiểu, bởi nơi đây có đầy đủ các tư liệu về cuộc sống vật chất và tinh thần, trong đó có đời sống tâm linh của người dân các làng chài. Hơn nữa, người dân làng chài mến khách luôn sẵn lòng giải đáp sự tìm hiểu của du khách...
