Đồng Rui - Vết thương chưa lành

Một trong những khu đầm bỏ hoang chưa thu hồi được để phục hồi RNM ở Đồng Rui.

Còn nhớ vào những năm 90 của thế kỷ trước, Đồng Rui như 1 công trường khi người ta quai đê, đắp đầm, "xẻ thịt" hàng nghìn ha RNM, với viễn cảnh sẽ giàu lên nhanh chóng nhờ vào nuôi tôm xuất khẩu. Nhà nào ít thì ngăn được gần 1 ha rừng. Những "đại gia" nhiều vốn đến từ Hải Phòng, Nam Định sở hữu đến vài trăm ha rừng. Chỉ sau vài năm, viễn cảnh ấy đã bị những đợt sóng triều cường cuốn trôi theo đê đầm, con giống... ra biển. Hậu quả trước mắt là thiệt hại tiền tỉ với những hộ nuôi tôm, nhưng những thiệt hại lâu dài cho Đồng Rui là không thể đo đếm được.

Đâu đó trên bãi triều, sâu trong cánh rừng bây giờ vẫn còn những cửa cống hộp xây gạch chỉ cũ còn lại. Một thời "tôm ăn thịt rừng" đã qua, nhưng những di chứng để lại không gì có thể chữa lành được. Chỉ tay ra những bãi đầm tôm trước kia, nay bị bỏ hoang, ông Phạm Văn Thùy (77 tuổi, thôn Trung, xã Đồng Rui) kể: "Trước đây khu vực này là rừng sú, vẹt. Người đi làm còn nhìn thấy cua nằm ếp xuống bãi, ngán thì chọc bừa cũng gặp. Cái thời "3 cua đổi lấy 1 gạo" (3kg cua đổi 1kg gạo - PV) hết thật rồi!".

Đồng Rui là xã đảo có diện tích tự nhiên gần 5.000 ha, trong đó RNM chiếm hơn 2.700 ha. Đây là nơi trú ngụ, sinh sản và phát triển của rất nhiều loại thủy, hải sản, kể cả mặt nước và tầng đáy. Bên cạnh những lợi ích về kinh tế thì rừng còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường sinh thái, trong đó có việc bảo vệ và phát triển sự đa dạng về sinh học, sinh thái RNM. Ý thức được điều này, người dân Đồng Rui hiểu rằng không thể nghĩ đến những cái lợi trước mắt mà đánh mất đi những giá trị lâu dài. Đặc biệt từ năm 2005 đến nay, huyện đã thu hồi 1.000 ha đầm tôm mà trước đó là RNM của các tổ chức, cá nhân để giao cho xã quản lý. Ngoài ra, từ khi Đồng Rui được Chương trình tài trợ các dự án quản lý bền vững rừng nhiệt đới Việt Nam (EC/UNDP) tài trợ thì việc bảo vệ, phát triển RNM càng được chú trọng. Ông Nguyễn Quốc Trưởng, Chủ tịch UBND xã Đồng Rui, phấn khởi cho biết: "Ở đâu có RNM được phục hồi, thì ở đó các nguồn lợi hải sản lại sinh sôi. Giờ thì không ai bảo ai, mọi người dân đều coi RNM là tài sản vô giá".

Tuy nhiên, hiện nay Đồng Rui còn khoảng 500 ha đầm có chủ, nhưng lại bỏ hoang, nằm ở các bãi triều, nơi có thể tái sinh những khu RNM. Mặc dù xã đã có kiến nghị thu hồi từ nhiều năm nay, nhưng huyện Tiên Yên vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm những trường hợp này. Theo ông Nguyễn Quốc Trưởng thì mặc dù hợp đồng thuê đất của các chủ đầm này đến năm 2014 mới hết hạn, nhưng UBND huyện Tiên Yên hoàn toàn có thể ra quyết định thu hồi vì các lý do: Không nộp tiền thuế đất, không có chủ quản lý, không sử dụng, gây lãng phí, thiệt hại về kinh tế và môi trường. Trước thực trạng chính quyền và các chủ đầm vẫn "nhùng nhằng" trong việc thu hồi, đền bù đất, khiến việc tổ chức khôi phục RNM gặp rất nhiều khó khăn, chưa biết đến bao giờ mới được phủ xanh trở lại.

Một thực trạng nữa mà người dân Đồng Rui phải đối mặt, đó là các đợt triều cường, mỗi năm vào mùa mưa bão nước lại dâng cao hơn. Do bị nhiễm mặn nên những ruộng lúa cũng cho năng suất thấp hơn so trước đây. Hồ nước tưới tiêu và nước sinh hoạt cũng bị nhiễm mặn. Đây là hệ lụy của việc chặt phá RNM - một lớp "đê" bao chắn sóng hiệu quả.