9 năm trước, vào tháng 10-1999 ý tưởng về Bảo tàng Sinh thái Hạ Long (BTSTHL) đã được Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đề xuất và đã nhanh chóng được tỉnh, các bộ, ban, ngành trung ương, Văn phòng tổ chức UNESCO tại VN ủng hộ. Quá trình triển khai dự án đến nay đã đạt một số kết quả bước đầu. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có rất nhiều vấn đề nảy sinh cần được tỉnh xem xét, đánh giá lại...
Khoảnh khắc Hạ Long
Ảnh: TM
Từ những kết quả, đã đạt được...
Như ý tưởng ban đầu, BTSTHL là một mô hình ''lần đầu tiên được xây dựng ở Đông Nam á'', bao gồm Trung tâm BTSTHL và 12 chuyên đề ngoài trời. Theo báo cáo của Ban Quản lý dự án BTSTHL, thuộc Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, thực hiện chỉ đạo của trung ương và của tỉnh, bằng các nguồn vốn huy động từ chương trình mục tiêu quốc gia, của tỉnh, doanh nghiệp và ủng hộ của tổ chức quốc tế, tới nay, một số hạng mục của Dự án BTSTHL đã được triển khai, như: Dự án xây dựng cơ sở hạ tầng Trung tâm BTSTHL tại Cột 3, phường Hồng Hải (TP Hạ Long), dự án Trung tâm văn hoá nổi Cửa Vạn, dự án đảo sinh thái Ngọc Vừng, dự án núi Bài Thơ, dự án Bạch Đằng và dự án sinh thái học và ngành Than.
Trong số các dự án trên, đáng kể nhất là Trung tâm văn hoá nổi Cửa Vạn với sự tài trợ 410.000 USD của Cơ quan hợp tác phát triển Na-Uy và ngân sách đối ứng của Chính phủ Việt Nam là 65.000 USD đã khánh thành, đi vào hoạt động từ ngày 19-5-2006. Dự án xây dựng cơ sở Trung tâm BTSTHL, diện tích 105.504 m2 được UBND tỉnh giao cho Ban Quản lý dự án 1 thực hiện, với tổng kinh phí dự toán 43 tỷ đồng bằng nguồn vốn ngân sách cấp từ Chương trình phát triển du lịch quốc gia, tới nay mới cơ bản xong phần san nền, xây kè; các hạng mục như bến cập tàu du lịch, đường giao thông, hệ thống cấp điện... chưa được thi công. Dự án đảo sinh thái Ngọc Vừng do Sở Du lịch (nay là Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch) là chủ đầu tư tổng mức kinh phí khoảng 26,5 tỷ đồng từ nguồn vốn của Chương trình hạ tầng du lịch quốc gia. Nay đã hoàn thành giai đoạn 1, gồm xây dựng tuyến đường từ cảng Cống Yên ra bãi tắm Trường Chinh và chạy dọc bãi tắm dài 7,5 km; giai đoạn II gồm cảng tàu du lịch, bãi đỗ xe, nhà chờ khách... về cơ bản cũng đã hoàn thành. Dự án núi Bài Thơ đã hoàn thành phần tôn tạo chùa Long Tiên, đền thờ Trần Quốc Nghiễn (chưa xong phần giải phóng mặt bằng), riêng hai tiểu dự án là xây dựng đường bao quanh núi Bài Thơ và phục hồi di tích Trung tâm điện chính Bưu điện Quảng Ninh mới xong một phần, còn vướng mắc ở khâu đền bù, giải phóng mặt bằng. Dự án Bạch Đằng đã triển khai được các phần: Tu bổ, tôn tạo đền Trần Hưng Đạo, miếu Vua Bà, đường và bãi đỗ xe tham quan Bãi cọc Yên Giang, tôn tạo, phục dựng bến đò cổ. Đối với hai dự án Bảo tàng sinh thái ngành Than và dự án khám phá đảo Soi Sim đã triển khai một phần nhưng vì những lý do khác nhau nên hoặc đang sưu tầm tư liệu, hoặc đã phải tạm dừng lại. Các dự án chuyên đề còn lại thì tới nay... vẫn nằm trên giấy (và có lẽ sẽ còn nằm dài dài).
... Đến những cái thiếu
Tại các cuộc họp về kiểm điểm tiến độ triển khai Dự án BTSTHL do UBND tỉnh tổ chức vào tháng 6- 2006 và tháng 7- 2007, các nguyên nhân khiến tiến độ dự án chậm cũng như những kết quả chưa được bao nhiêu được cơ quan chức năng liên quan đưa ra là: sự quan tâm đầu tư về con người và tài chính còn hạn chế; sự phối kết hợp giữa các cơ quan chưa thật chặt chẽ, chưa tạo được sự thống nhất trong công tác quản lý; chất lượng tư vấn đầu tư thiết kế còn yếu...
Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng nguyên nhân căn bản nhất và mang tính hệ thống là ngay từ ban đầu những người có ý tưởng, trách nhiệm xây dựng Dự án BTSTHL đã không lường trước được hết các khó khăn khi triển khai dự án; hoặc đề ra nhưng không vạch được giải pháp thực hiện (như các chuyên đề: Trẻ em Quảng Ninh, Phụ nữ Quảng Ninh, Hệ thống khách sạn sinh thái hay thậm chí cả các chuyên đề đã thực hiện được một phần như trên). Việc điều hành, quản lý thiếu tập trung, mỗi dự án do một chủ đầu tư khác nhau, dẫn đến các dự án ''chạy” theo hướng khác nhau. Bên cạnh đó, lẽ ra trong khi yếu và thiếu về năng lực chuyên môn, cũng như quy hoạch, quản lý điều hành tổng thể... trong quá trình triển khai, dự án cần phải tranh thủ nhận được sự quan tâm, hỗ trợ (nhất là tư vấn) thường xuyên của các cơ quan trung ương, tổ chức quốc tế như Cục Di sản văn hoá (tiền thân là Cục Bảo tồn bảo tàng, nay thuộc Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch), UNESCO và của Hiệp hội Bảo tàng quốc tế (ICOM). Tuy nhiên, không hiểu vì lý do nào đó mà những sự hỗ trợ vô cùng cần thiết này đã không có.
Ngày 31-10-2006, UBND tỉnh ra Quyết định số 3380/QĐ-UBND thành lập Ban Quản lý dự án BTSTHL, trực thuộc Ban Quản lý Vịnh Hạ Long và sau đó bổ nhiệm 1 đồng chí Phó Trưởng Ban Quản lý Vịnh Hạ Long kiêm nhiệm phụ trách. Mục đích là tạo đầu mối thống nhất cho việc quản lý, điều hành toàn bộ dự án. Theo chỉ đạo của tỉnh, các chủ dự án thành phần sẽ bàn giao các dự án cho Ban Quản lý dự án BTSTHL nhưng cho tới nay vẫn chưa có bên nào bàn giao xong như kế hoạch đề ra. Tuy nhiên, như ý kiến của ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Giám đốc Ban Quản lý dự án BTSTHL thì khó khăn vẫn hoàn khó khăn, bởi vị trí của Ban quản lý dự án BTSTHL là chưa tương xứng với "tầm" của dự án, Ban không thể ''chỉ đạo'', yêu cầu được các huyện hoặc ban, ngành tương đương trong việc thực hiện các nội dung liên quan của dự án...
Và những cái thừa
Quá trình triển khai Dự án BTSTHL, hiện đang có một vấn đề nảy sinh là trong khi có những dự án sẵn sàng mở cửa mời gọi các nhà đầu tư, thì lại có dự án có tới hơn 2 cơ quan quản lý dẫm chân lên nhau như dự án cụm di tích Chiến thắng Bạch Đằng. Hiện nay, cụm di tích này đã được giao cho Ban quản lý các di tích trọng điểm tỉnh quản lý bao gồm toàn bộ các vấn đề quy hoạch, thiết kế, xây dựng các dự án đầu tư, tôn tạo... Do vậy, không hiểu Dự án BTSTHL sẽ ''nắm'' phần nào. Thêm nữa, trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội chung của tỉnh cũng như huyện Vân Đồn và TP Hạ Long so với thời điểm quy hoạch Dự án BTSTHL đã có những điều chỉnh, thay đổi. Trong đó, Ngọc Vừng và núi Bài Thơ (2/12 chuyên đề của BTSTHL) đều đã nằm trong lộ trình xây dựng thành các điểm du lịch sinh thái, du lịch văn hoá, tâm linh của Khu kinh tế Vân Đồn và TP Hạ Long. Vậy nên chăng việc ''ôm'' các chuyên đề trên vào BTSTHL sẽ lại như dự án Bạch Đằng?
Qua tìm hiểu của chúng tôi, không ít người trong cuộc và cả người ngoài cuộc quan tâm tỏ ý băn khoăn, nghi ngờ sự thành công của Dự án BTSTHL. Điều này là hoàn toàn có cơ sở nếu các tồn tại, hạn chế và cả bất cập trong chỉ đạo, quản lý, điều hành Dự án như hiện nay không được tháo gỡ tìm hướng đi cho thích hợp. Nên chăng, tỉnh cần tổ chức một hội nghị (hoặc hội thảo) nhằm đánh giá, xem xét lại toàn bộ các nội dung của Dự án BTSTHL cái nào nên tiếp tục triển khai, cái nào cần điều chỉnh chuyển giao sang hướng khác hay lược bỏ, tránh tình trạng ''ôm đồm'' nhưng thiếu hiệu quả và tính khả thi như hiện nay.
