Tục mừng tuổi có nguồn gốc từ người Trung Hoa và "nhập khẩu" vào nước ta từ khi nào chẳng rõ nhưng cũng nhanh chóng được người Việt Nam đón nhận hàng năm mỗi khi Tết đến, hình ảnh những phong bao lì xì được tặng kèm theo lời chúc sức khỏe, may mắn không thể thiếu được khi đất trời nồng ấm hơi xuân.
Mừng tuổi, một nét đẹp văn hóa
Người Việt ta vốn giàu tính sáng tạo và vì thế tục mừng tuổi cũng không chỉ dừng lại ở việc lì xì tiền lẻ cho trẻ con mà còn được thể hiện bằng nhiều hình thức phong phú. Con cái mừng tuổi cho ông bà, bố mẹ mong các cụ có sức khỏe dồi dào, bách niên giai lão. Các cụ già ra đường chào nhau "năm mới, mừng tuổi cho ông (bà) mạnh khỏe cả năm", tuy không kèm theo phong bao lì xì nhưng những lời chúc ấy là món quà mừng tuổi vô giá mà các cụ dành cho nhau, những nụ cười đầy nếp nhăn dường như trẻ lại.
Khai xuân, lãnh đạo mừng tuổi mỗi nhân viên một phong bao lì xì tươi rói, mong cơ quan sang năm mới làm ăn thịnh vượng. Cô giáo mừng tuổi mỗi học sinh một tờ tiền mới cứng cùng với lời chúc các con một năm chăm ngoan, học giỏi. Các cô cậu học sinh thì công phu hơn, họ gấp tờ tiền lẻ thành hình chú chim, bông hoa, máy bay... trông rất ngộ nghĩnh rồi mang tặng cho nhau nhân ngày đầu năm mới như chở theo cả những giấc mơ lãng mạn tuổi học trò.
Đồng tiền mừng tuổi được đón nhận trân trọng, được giữ gìn cẩn thận như cất giữ một điều thiêng liêng theo ta suốt cả một năm trời. Khi người lớn đến chơi nhà trong ngày Tết, trẻ con thường cúi chào lễ phép, hai tay đón lấy lì xì rồi lui vào phía sau để người lớn nói chuyện, những câu chuyện buồn vui của một năm đã qua, cùng nhau dự báo những điều sẽ đến trong năm mới.
Ngày xưa trẻ con thường cho tiền mừng tuổi vào con lợn đất thỉnh thoảng lại lắc lắc để nghe những tiếng kêu leng keng của đồng xu mừng tuổi, nay thì chúng có những đồ chơi đẹp mắt dùng để cất giữ lì xì, vài ngày chúng lại lấy ra nhìn ngắm, chia sẻ với nhau những điều bí mật mà chỉ trẻ con mới có.
Không chỉ mừng tuổi cho những người quen biết mà quà mừng tuổi còn được tặng cho những địa chỉ đặc biệt khiến ta xúc động. Một doanh nhân thành đạt chuẩn bị quà Tết cho người già cô đơn, trẻ em lang thang cơ nhỡ không quên kèm theo phong bao lì xì trong mỗi gói quà để mang lại niềm vui dù nhỏ nhoi cho những mảnh đời bất hạnh khi tất cả các gia đình khác đang sum họp mừng xuân.
Một nghệ sĩ luôn chuẩn bị 10 phong bao lì xì để tặng 10 em nhỏ bất kỳ mà anh gặp đầu tiên trong năm mới, năm nào cũng như năm nào. Chắc chắn ràng họ làm như vậy không nhằm mục đích đánh bóng tên tuổi của mình mà chỉ đơn giản là vì tấm lòng nhân ái của họ đối với đồng loại, là sự sẻ chia niềm vui của mình, họ làm việc ấy một cách tự nhiên không hề tính toán. Vì vậy, những phong bao lì xì khi Tết đến mang ý nghĩa hết sức đẹp đẽ, lớn lao.
Mừng tuổi bị biến dạng và những tình huống bi hài
Thật đáng buồn khi tục mừng tuổi đã bị thay hình đổi dạng một cách méo mó. Người ta không còn dùng những đồng tiền lẻ mới tinh cho vào phong bao lì xì để mừng tuổi như xưa mà thay vào đó là phong bao đựng những tờ xanh, tờ đỏ có giá trị gấp đến hàng trăm, hàng triệu lần. Những phong bao lì xì đặc biệt ấy không phải để mang tặng những người thân của họ mà là cách thể hiện "tình cảm" với cấp trên, với người mà họ sắp sửa phải nhờ vả.
Lì xì nhiều khi không còn là lời chúc an lành thiêng liêng nữa mà nó phản ánh mức độ quan hệ "thương mại" giữa người đưa và người nhận, người ta đưa lì xì cho trẻ con nhưng thực ra là đưa quà biếu cho bố mẹ chúng.
Ngay cả mối quan hệ gia đình cũng ít nhiều bị ảnh hưởng bởi sự biến dạng của tục lì xì. Thay vì mừng tuổi cha mẹ một cách cung kính thì có người con sống xa nhà lại tranh thủ về trước Tết, "quẳng" cho bố mẹ vài trăm ngàn tiêu Tết rồi lại hối hả đi ngay mà không biết rằng các cụ chỉ muốn con cái sum họp đầm ấm chứ không trông mong gì những món tiền như vậy, lại càng buồn hơn khi con cái cho rằng chỉ cần mang tiền về nhà là xong nghĩa vụ.
Khi người lớn bóp méo hình ảnh của phong bao lì xì thì chính trẻ con lại là đối tượng nhạy cảm nhất với sự chi phối của sự thay đổi đó. Chúng không còn vô tư cất những đồng tiền nhỏ bé như cất giữ báu vật nữa mà chúng cũng cân đo đong đếm, để ý mỗi khi được mừng tuổi tiền. Chúng so bì người này với người khác, ai đưa lì xì ít lập tức bị chúng coi thường, ai mừng tuổi nhiều thì chúng ca tụng cho là thoáng.
Vì điều này mà nhiều người lớn không dư dả lắm rất ngại đi chơi Tết nhất là đến chơi ở những gia đình có đông trẻ con, vì biết mừng tuổi bao nhiêu cho vừa. Rồi thì chẳng rõ từ đâu ra người ta mách nhau chia ngăn đựng phong bao lì xì với nhiều mệnh giá: túi áo bên phải đựng loại 10.000đ, bên trái đựng 50.000đ, túi quần bên phải, bên trái... đựng những mệnh giá nào phải nhớ cho kỹ bởi nếu quên là đưa nhầm đối tượng có hối cũng chẳng kịp.
Tiền mừng tuổi bị biến dạng đã làm mất đi tình cảm thiêng liêng giữa cha mẹ và con cái. Ông K. là lãnh đạo cấp cao, con cái ông đều đã trưởng thành nên khó mà có lì xì cho con ông khi khách đến chơi nhà. Ông liền nghĩ cách về đón hai cụ thân sinh lên nhà ăn Tết. Mặc cho các cụ phản ứng, ông nhất quyết phải đưa các cụ đi bằng được. "Mấy ngày Tết ở nhà con các cụ thu nhập bằng người ta đi làm cả năm đấy, các cụ phải nghe lời con chứ".
Trước sự nài ép của con trái, hai cụ đành ngậm ngùi đón Tết nơi thành phố. Quả thật, khách đến chúc Tết không ai quên khoản lì xì cho hai cụ (vì đã được ông K. tế nhị thông báo trước) và toàn là những phong bao có trị giá bằng mấy tấn thóc ở quê. Hai cụ nhẩm tính số tiền ấy mang về cho thằng út xây nhà, cho thằng cu tí nhà cả mua xe đạp... nhưng rồi ông con làm sếp đã tính hộ các cụ: "Ông bà cứ đưa cả cho con để sau này các cụ có bề gì con còn lo cho các cụ chứ". Hai cụ ngạc nhiên: "Ô hay, họ mừng tuổi chúng tôi kia mà, tiền của chúng tôi thì chúng tôi tùy ý sử dụng chứ, "các cụ chẳng hiểu gì hết, họ biếu các cụ nhưng thực ra là biếu con đấy, họ đâu biết các cụ là ai?". Hiểu ra vấn đề, hai cụ đòi về quê ngay và nhủ lòng không bao giờ thèm nhìn mặt thằng con bất hiếu ấy nữa.
Anh chị H đi chúc Tết lúc nào cũng mang hai con đi theo, hai đứa con của họ hớn hở nhận tiền lì xì nhưng khi về nhà thì niềm vui tan biến vì bố mẹ chúng tróc nã bằng hết. Lúc còn nhỏ chúng cũng hơi buồn nhưng vẫn nghe theo lời bố mẹ, nay đã lớn và biết tiêu tiền nên chúng phản ứng dữ lắm, nhất định không đưa. Chúng thắc mắc: "Tại sao bố mẹ lại lấy tiền của chúng con?". "Thế các con có biết các con thu được chừng nào thì bố mẹ phải bỏ ra chừng ấy không, chẳng qua là tiền bố mẹ chứ các con làm gì ra tiền mà đòi giữ?". Bọn trẻ vẫn không nghe: "Các bác ấy bảo mừng tuổi để chúng con chóng lớn học giỏi cơ mà, bố mẹ lấy lại thì đừng mong chúng con học giỏi nữa nhé!",... Và rồi tiếng quát mắng xen lẫn tiếng khóc lóc ầm ĩ, không khí đầm ấm của ngày xuân đã ra khỏi nhôi nhà của họ. Thế này thì Tết buồn hay vui đây?
Mừng tuổi đưa người ta vào những tình huống thật khó xử. Tết năm ngoái chị M đưa con đi chơi công viên gặp một đoàn có đến chục đứa bạn của con chị cũng đang chơi ở đó. Con gái chị hồn nhiên nhắc mẹ: "Mẹ mừng tuổi các bạn con đi chứ!" làm chị lúng túng vì chị chỉ nghĩ đưa con đi chơi nên đâu có mang theo nhiều phong bao lì xì đến thế. Chị đành phải chữa cháy "Năm mới, cô chúc các cháu luôn ngoan ngoãn và học giỏi, nghe lời bố mẹ. Các cháu đi chơi vui nhé, cô và bạn Hà phải về đây!".
Cứ tưởng con gái hiểu ý mẹ nhưng trước mặt các bạn nó trách chị: "Mẹ phải mừng tuổi các bạn ấy đi chứ, hôm nọ con đến nhà các bạn chơi bố mẹ các bạn ấy đều mừng tuổi cho con rồi đấy. Nếu mẹ không mang theo lì xì thì con cho mẹ vay nhé!". Chị M chẳng biết nên vui hay nên buồn, nêm cảm ơn hay trách mắng con cái của mình nhưng suốt từ hôm ấy chị chẳng còn tâm trí nào mà đi chơi Tết nữa.
Cha mẹ, con cái và tiền mừng tuổi
Khi con còn nhỏ, cha mẹ thường dùng tiền mừng tuổi của con để mua đồ dùng, gửi tiết kiệm, mua bảo hiểm cho con hoặc đơn giản là đủ bù lại số tiền mà mẹ bé đã chi tiêu trong ngày Tết. Con còn nhỏ quá chưa thể can thiệp vào ngân quỹ mà mình có nên chẳng khó khăn gì khi bố mẹ toàn quyền sử dụng tiền mừng tuổi của con. Có những gia đình cẩn thận cất giữ tiền mừng tuổi cho con từ khi chúng còn bé tí đến lúc con lớn lên, dù cho không còn tiền để chi tiêu cũng không bao giờ họ tiêu vào số tiền ấy.
Nhiều bậc cha mẹ áp đặt con cái, không cho con được tự ý giữ và chi tiêu tiền, tiền mừng tuổi cũng không phải là ngoại lệ. Điều này làm cho trẻ thấy bức xúc, không được tôn trọng, chúng sẽ nảy sinh ý định cất giấu làm của riêng vì thật khó cho bố mẹ nếu muốn kiểm soát con cái có được bao nhiêu tiền mừng tuổi.
Cháu B học lớp 5, cháu ngoan và học giỏi. Ăn Tết xong thấy bạn bè khoe có nhiều lì xì cháu rất buồn vì chưa bao giờ B có được niềm vui ngồi tổng kết lại số tiền mừng tuổi của mình, có bao nhiêu mẹ đều giữ hết. Tết năm sau cháu đã giấu được một ít tiền mừng tuổi để đi khoe các bạn. Tin tưởng cô con gái nhỏ nên bố mẹ B chẳng hay con mình đã nhiễm bệnh không trung thực tự bao giờ.
Từ lúc được tự do sử dụng số tiền giấu được, B nghiệm ra rằng qua mặt bố mẹ thật dễ. Khi tiêu hết số tiền mừng tuổi, cháu nghĩ cách lấy trộm tiền của mẹ vì B để ý thấy mẹ thường để tiền trong túi xách, khi mẹ đi tắm B có lấy ít tiền lẻ mẹ cũng không biết. Chuyện vỡ lở ra khi bố nhìn thấy B lấy trộm tiền của mẹ và bố mẹ của B cay đắng nhận ra chính mình đã đẩy con vào tình huống đó. Có lẽ họ sẽ phải thay đổi cách suy nghĩ về việc quản lý tiền mừng tuổi của con cũng như giáo dục con về cách tiêu tiền vì dù sao B vẫn là đứa bé ngoan, mọi hành động mới chỉ là vô thức.
Ngược lại, có gia đình không bao giờ quan tâm đến việc con cái sử dụng tiền vào việc gì. Anh chị S phải đến trình báo công an ngay trong ngày Mồng Ba Tết vì hai đứa con đi qua đêm không về, tìm khắp nơi cũng chẳng thấy chúng đâu. Thì ra nhờ chức danh của bố mẹ nên hai đứa con đều thu được rất nhiều mừng tuổi.
Cậu lớn rủ một đám bạn "đổi gió" ở một nơi cách thành phố khoảng vài chục cây số, cả hội thống nhất tắt máy điện thoại di động để bố mẹ không liên lạc được. Cô em cũng chẳng kém cạnh gì, bao thầu cho lũ bạn ham vui một đêm thác loạn ngay giữa lòng thành phố nhưng bố mẹ không dễ tìm ra. Đến lúc tìm được các con thì cũng là lúc họ bị sụp đổ hoàn toàn vì hai đứa con họ đã chơi bời thế này từ lâu. Hy vọng rằng điều phát hiện này không sớm nhưng đủ thời gian cho họ tĩnh tâm để tìm ra phương pháp thay đổi lối suy nghĩ và cách sống của con mình.
Cha mẹ không nên can thiệp quá sâu vào kế hoạch của con nhưng cũng cần tư vấn, hướng cho con không tiêu tiền vô nghĩa. Nếu bạn nói với con về ý nghĩa của tiền mừng tuổi thì chắc rằng con bạn sẽ có thái độ đúng mực khi nhận và sử dụng món quà này chứ không đơn thuần là xé vội bao lì xì để lấy tiền rồi tiêu vô tội vạ.
Trong gia đình có nề nếp, cha mẹ luôn dạy cho con biết tôn trọng giá trị của đồng tiền, hướng cho con biết sử dụng đồng tiền một cách đúng hiệu quả, biết nghĩ đến người khác để chia sẻ. Được giáo dục đúng hướng và được tôn trọng, trẻ sẽ ý thức hơn khi quyết định việc mình làm. Đại đa số các cháu dùng tiền mừng tuổi để mua sách vở, may quần áo và mua những thứ mà mình thích.
Không những thế, trẻ còn biết sử dụng tiền mừng tuổi vào những việc mang ý nghĩa xã hội như giúp đỡ người nghèo, mua sách vở tặng bạn vùng lũ lụt... niềm vui do những hoạt động ấy mang lại lớn hơn rất nhiều giá trị của những đồng tiền mừng tuổi mà chúng nhận được.
Trẻ lớn lên cả về tầm vóc và ý nghĩ thông qua những điều mà chúng tiếp nhận được từ người lớn và vì thế nét đẹp của món quà mừng tuổi cũng được nhân lên.
Lời kết
Mừng tuổi - một phong tục đậm chất văn hóa có từ lâu đời và chắc chắn sẽ được duy trì đến mai sau. Dù rằng đâu đó vẫn còn những chuyện buồn do tục mừng tuổi bị thay hình đổi dạng nhưng chúng ta tin rằng những điều đi ngược lại mỹ tục sẽ bị tẩy chay và món quà lì xì bé nhỏ luôn được giữ nguyên giá trị tinh thần, mang lại niềm vuii cho mọi người trong ngày Tết thiêng liêng của dân tộc.
Ngoài kia đất trời đang chuyển mình, chồi non lộc biếc đang vươn lên thể hiện sức sống mãnh liệt của thiên nhiên, con người cũng hòa vào sự chuyển mình ấy để đón một năm mới an lành và hạnh phúc. Chúng tôi chúc cho mọi người, mọi nhà đón Tết ngập tràn niềm vui, chan hòa tiếng cười và không quên chuẩn bị những phong bao lì xì chở theo ngàn vạn lời chúc năm mới đến với những người mà ta yêu thương.
